KAMALIG ni EGAY

Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya Sa Tuig 2010

2011-03-25T09:02:00.000-07:00

Ni OMAR KHALID
Bisaya Agosto 18, 2010

LAING tuig-tingtungha na usab ang natapos alang sa atong tulunghaan sa panulat sa mga batan-on dinhi sa Bisaya. Ug sugod sa unang isip sa Bisaya sa tuig 2009 hangtod sa kataposang isip sa tuig 2010, saksi ang mabuot nga mga magbabasa sa Bismag sa kalamboan sa mga batan-ong tingog nga nagpatublaw sa ilang dagang.

Sa tinuod lang, dili lalim ang pagdumala sa young blood writer section. Lahi man god ang akong tratasyon sa bag-ong mga magsusulat. Pinangga ko sila ngalang sa maingon-ingong paagi sab ko nagsugod-sugod.

Gibatonan ko ang mas lapad pang pagpasensiya sa batan-ong mga magtatampo. Sama nako kaniadto, puno sab sila sa mga pangutana nga natural lamang sa mga bag-ohanon. Kon kini di matubag, hayan nga ang ilang kaikag inanay nga mohupas. Ug natural nga mokaon kini sa akong ekstrang mga minuto. Gani, labing dako sa panahon kong gigugol sa internet mao ang pagtubag sa ilang mga pangutana nga, kon nauna ka lag usa ka gabii nila, hayan dabudabuhan ka nila sa pinilikito nga mga dasdas. Way sapayan sa kahasol. Nakakat-on man sab ko uban nila. Ang ilang kaalam kanunay sab nga naghagit sa personal kong katakos. Maong wa sab ko maalkanse. Kay usahay, mas daghan og makat-onan ang maestro sa ilang estudyante. Tingali, lahi lang ang panahon karon kon itandi kaniadto. Dili na mamonopoliya sa pipila ang kaalam sa panulat tungod sa panahon sa libreng impormasyon. Gawas pa, sagad sa mga batan-ong magsusulat nagadako sa akademiya ug busa, sayon ug linaktod ang diskusyon kay dili na man ta mobalik sa binata nga mga pagpasabot.

Sa kinatibuk-an, akong napanid-an nga ang mga batan-on labihan kamapangahason manulat. Gikuykoy nila ang mga tema nga gilikay-likayan kaniadto sa mga magsusulat. Matawag ba kaha nga demalas o suwerte, nabantayan sab nako ang dakong kahikugang sa mga magbabasa nga, lagmit, dili pa andam mosungasong sa ilang mga kaugalingon dihang ilang nakita ang reyalistikong pagpintal sa mga batan-on sa uban pang mahinungdanong kasinatian sa tawo— mga kasinatian nga angay sab makabaton og luna sa pahina sa Bismag isip testamento sa kalangyab sa imahinasyong Bisdak.

Nahimuot kaayo ko sa nakaplagang bag-ong kagawasan sa mga batan-ong magsusulat. Ang arte sa panulat sa mga young blood writer ingon sa kabayo nga nakabuhi sa apiki nga kuwadra ug nagdayak nga nagsaulog sa nakitang bag-ong sibsibanan. Sa akong pagsabot, bag-ong balod kini sa panulat isip hulip sa miaging edad sa katitikan.

Sa kinatibuk-an gihapon, nakita nako nga mas technically sound ang bag-ong mga salta karon. Nasayod na sila sa unsay angay isulat ug unsaon pag-atake ang ilang tema nga buot sulaton. Tungod kini sa ilang bentaha nga naangkon. Nagatubo sila sa kalikopan sa unibersidad nga nagmatuto ug nagsangkap kanila sa mga armas sa panulat, sa ako nang gikaingon.

Apan namatikdan ko usab nga duna silay kakuwang sa kasaysayan sa tradisyon sa kapanulatang Bisdak. Nagkapangka-pangka sila kon asa magsugod, unsa ang mga daydayan sa panulat nga maingon natong tatak sa usa ka Bisdak. Daw mga ilo sila nga wa makaila kinsa ang ilang mga ginikanan, nangahimugso sila nga way malingi nga kasaysayan. Sa laktod nga pagkasulti, may kakulang sila sa sense of literary history sa ilang kaliwat aron mao untay angklahan unsa man nga direksiyon ang buot nilang taakon.

Sa kinupsan, klaro nga nagagunit sila sa pinulongan nga estranyo alang nila. Angkonon man o dili, bakikaw ang pipila kanila sa katakos sa pinulongang Binisaya. Ang kabatid sa pitik ug ritmo, sa huyad ug kiay, sa hagsa ug dagayday sa pamulong dinha sa sinulat maoy magpakita sa kahanas sa magsusulat sa pinulongan nga iyang gigamit. Dinhing bahina tingali ang angay ugmaron pa sa mga batan-on. Ang bisan unsang sinulat nagaagad sa kabatid sa magsusulat sa paggamit sa pinulongan isip pinatik nga teksto. Sa mosugot man siyag sa dili, siya pagasukdon kon giunsa niya pagpahimulos ang tanang birtud sa pinulongan.

NIINING tuiga, laing batan-on na usab ang nahukman sa kapangulohan nga iapil na sa laray sa propesyonal nga mga magtatampo sa Bisaya tungod sa gipakitang paglambo sa iyang arte sa panulat.

Kadali rang mahinumdoman ang iyang ngalan tungod sa kadaghan na niyag napatik nga mga sinulat dinhi sa Bisaya. Wa siyay giliatan. Tanang genre sa panulat iyang gisangab. Mora siyag tawong lunos nga andam mohabhab bisan anino lang sa kaldero. Mao niy bata nga klarong higugmaon sa editor tungod sa iyang kakugi, sa iyang kapugoso mopasikot-sikot.

Namatikdan nako nga maoy paborito niyang sulaton ang may kalabotan sa domestic violence: iresponsable nga amahan, mga anak nga biktima sa pangabuso, gibun-og nga inahan, o unsa pa. Gawas niini, misuway sab siyag laing mga dugokan sama sa krisis sa kailhanan, kakabos, ubp. Pero sa sinugdan di ko kaseguro kon unsa ba gyod siya kaseryoso sa iyang pagka magsusulat kay wa man siya moangat sa lebel nga maoy makapabarog sa akong balhibo.

Wa ko magtuo nga moabot ang panahon nga iya kong mapabelib sa iyang abilidad. Oo, maantigo siyang mosulat, di malalis; apan kutob lang niana. Duna man god koy gipangita nga matang sa labok sa usa ka magsusulat aron mawad-an kog rason nganong di ko siya angay ipahimutang sa hataas nga pedestal. Nangita ko sa finesse sa usa ka magsusulat. Dili ko kontento nianang katarongan nga “maantigo na man busa papasaron na lang”. Gisigehan ko siyag pilpil kay nasayod ko nga duna siyay katakos pagduot sa iyang limitasyon aron masalom niya ang tinugkaran sa akong gilok. Nangalukapa ang nanagsunod niyang mga balak ug sugilanon sa akong basurahan dili tungod kay di siya maantigo o kaha buot kong mapugdaw ang iyang mga damgo. Gihimo ko kini aron iya pang langkaton ang kataposang alamag nga anaa sa iyang utokan, idasok kini ngadto sa usa ka obra nga morag baylo sa kataposang gininhawa sa usa ka alagad sa arte. Kay buot kong mahimo gayod siyang takos inig-abot niining adlawa sa tuig; malantaw niya ang kagahapon, asa man siya idagsa sa kapalaran, nga usa siya ka malig-ong sakayan nga nakalabang sa dakong unos. Gawas pa, buot sab ko nga ang tanang pasado sa young blood writer section ning Bisaya mga magsusulat gayod nga de kalibre sa ilang matang— mga magsusulat nga daw iring kumagat nga bisan pag unsaog itsa, tiil gayod ang motugpa, labing menos.

Gihatagan ko siyag mga reading assignment aron makapanamin sa gama sa mga banggiitan sa katitikan. Ang di ko malimtan nga gipahinuktokan ko kaniyag dugay mao ang kataposang parapo sa sugilanong “Araby” ni James Joyce ug ipasikpaw kaniya ang mga misteryo niini. Puwerte nakong lingawa sa gipakita niyang pagtubag sa akong hagit.

Wala koy pagduda sa iyang tinguha nga makat-on. Apan angkonon ko nga padayon kong nagduda sa iyang kaseryoso sa panulat.

Hangtod nga natagik niya ang mga sugilanong “Si Taz” ug ang bag-o lang nga “Terminal”.

Sa sugilanong “Si Taz”, napakita niya ang kinadak-an niyang layat sa piksiyong minugbo nga gitawag tag sugilakbit (flash fiction). Gani, maisip man nga korona niya kini sa panulat. Dili sayon ang disiplina sa sugilakbit ilabi na sa mga bag-ohan. Gawas nga pinig-otan sa gitas-on, hapit wala nay luna ang magsusugilanon sa character ug plot development ingon man ang pagpabarog og tensiyon sa estruktura niini. Mugnaon ang sugilanon mga morag kuris-kuris lamang sa sketch pad sa usa ka pintor apan tatawng makabarog isip usa ka arte. Matag pulong ug esenang gamiton managsamang gipaagi sa daghang mga paghinuktok sa awtor.

Ang sugilanong “Si Taz” estorya sa usa ka panimalay nga gidangpan sa usa ka iring nga ginganlag Taz. Dako og nahimo si Taz nga kausaban sa kahimtang sa panimuyo sa narrator sa sugilanon: wala nay gising sinina sa ilang aparador, wala nay tuko nga mangiti sa ilang telebisyon. Labaw sa tanan, ang binuhi nilang iro nga si Neo sa gawas na magkan-anan. Apan usa ka panghitabo ang miabot. Namatay si Taz tungod sa pakigsakbang niini sa kobra.

Kining maong sugilanon tour de force kaayo tungod sa higpit nga disiplina nga gipahamtang sa awtor. Sama sa “Cien años de soledad” ni Gabriel Garcia Marquez ug “The House of Spirits” ni Isabel Allende, ang sugilanon nagsugod sa flashback.

Ang kausaban nga linugdangan sa pag-abot sa iring mao ra say gihimo niyang resolving factor aron mapakita nga gikamingawan sa pamilya sa narrator ang pagkahanaw sa iring kay:

Pagkahuman niadtong masulub-ong adlaw, daw mibalik ang panahon. May kinitkitan na usahay ang mga sinina sa aparador. Mibalik na ang mga tuko sa pagpangiti kanamo samtang magtan-aw mig telebisyon. Mitambok nag balik si Neo ug sa kosina na kini magkan-anan.

Sama sa una dihang wala pa moabot sa among banay si Taz.

Kining gipakitang pagka masugyoton sa kataposang duha ka parapo maoy naghungit sa emosyon sa kamingaw ngadto sa imahinasyon sa magbabasa. Nahibalik sa naandan ang kahimtang sa apektadong pamilya sa sugilanon. Apan nahibalik ba god? Bisan miingon ang narrator nga “sama sa una sa dihang wala pa moabot si Taz” apan klaro nga dili na gyod sama sa una. Mora bag tawo nga nanghimakak nga wa siya mingawa sa nahanawng hinigugma pero nagsigeg bakho. Mao sab ni ang nahitabo sa narrator sa sugilanon. Si Taz kabahin na sa ilang gihandom nga kamingaw isip bililhong linalang. Apan kining tanan implied lamang sa kinatibuk-an sa kaasoyan.

Nahitabo ang maong epekto tungod kay suwabe kining gi-execute sa awtor. Direkta ang iyang mga linya nga epektibo kaayo sa gitinguha niyang emotional response sa magbabasa.

Lahi sab ang atake niya sa obrang “Terminal”. Ang mga karakter gitan-aw pinasikad sa presensiya ug panghukom sa usa ka bangko. Ang teknika dili na hinuon bag-o apan, sa usa ka bag-ohanon nga kini mapalampos, kini talagsaon na uyamot. Ang mga diyalogo usab dinhi kay reyalistik kaayo, butang nga gihigugma kaayo nako sa panugilanon. Ang magsusugilanon god way katungod nga mousab sa unsay kamatuoran. Ang mga bakak sa sugilanon, kon duna man, nga gimugna sa awtor maoy iyang mga himan nga mapalutaw ang halawom nga mga kamatuoran sa tawo.

Ning maong obra, gipakita usab ang tinud-anay nga motibo sa mga aktor sulod sa terminal: mga drayber nga mapahimuslanon sa higayon, kabalaka sa mga pasahero nga buot mahiuli sa kagabhion, babaye nga tigpakaaron-ingnon... tanan... tanan... nanagbaton og tawhanong mga taras.

Apan adto lugdang ang sugilanon sa iyang counterpoint nga nagpakita sa kasagmuyo sa usa ka bangko. Klaro sa panan-aw sa awtor ang kahimoan ug kadugtongan sa tanang butang bisan kadtong wala na hikit-i sa tawhanong panikaysikay. Sama lagi sa bangko. Busa:

Bisag ingon ani lang ko, sandiganan sa mga konduktor o drayber samtang naghuwat og mga pasahero, apan kon wala ako ug ang akong mga igsoon, dili ra ba gyod maporma ning maong terminal. Ug bugtong ako lamang— kami sa akong mga igsoon— ang saksi sa tanang panghitabo. Lainlaing klase sa tawo ang among masaksihan. Lainlaing estorya. Moabot ug mawala sila. Apan kami dili. Pabilin ming managbarog sa among mga puwesto—walay lingkod-lingkod, walay lihok-lihok, walay kapoy-kapoy, walay suweldo.

Mao ning mga linyaha ang akong gipangita. Mao ni ang halawom nga insight sa usa ka magsusulat nga andam mopayango nako alang sa pag-uyon. Ang gagmayng mga butang nahimoan og dako ug tidlom nga kahulogan.

May rason gayod nganong italay siya sa uban pang gradwado sa young blood writer section kauban nilang Cirilo Lacuna, Vera Naome Flores, Elaine Grace Lape, Kevin Lagunda, ug Jona Bering.

Ug may lain pa ba, ang kapangulohan sa Bisaya mipahalipay kang Romeo Nicolas Bonsocan— ang napiling “Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya sa Tuig 2010”. —

Dokyu sa Kinadak-ang Lantugi sa Sugbo

2011-03-18T08:44:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Bisaya Peb. 9, 2011

(Ikaduhang Pinasidunggan, BATHALAD-Mindanao Tigi sa Pagsulat og Gumalaysay 2010)

LAHI ning atong saw-an ron sa ubang mga dokyu kay kini na tingali ang matawag nga dako apan gamay sab nga isyu. Dako tungod kay hangtod ron wala pa kini masulbad. Ug gamay sab tungod kay pila ra kaha kabuok ang nanagpakabana niini.

Sa tinuod lang, wala gyod unta sa plano ang pagkober niining maong isyu. Kapoy na kaayog hisgot aning gamayng butang nga halos wala nay nagtalinga. Morag dili na angayng gastoan pag bytes sa utok ang butang nga wala na problemaha sa uban. Disgrasya lang lagi nga ang atong tighunghong maoy dili mahilom— langas kaayong sigeg pasiklap sa hunahuna. Hasol ug makabalda na nuon sa buhat. Haskang ahaka! Gawas pa sab, may kontes lagi sa Bathalad ug dako kunog purohan nga modaog. Maong panahon na kuno nga ikayagyag sa publiko ang hilom apan maoy kinadak-ang lantugi sa kasaysayan sa mga tabunon sa yuta ni Humabon ug Lapulapu.

Busa, ania ang Dokyu sa Kinadak-ang Lantugi sa Sugbo:

NIADTONG bag-o pa lang gilusad ang programang “Sugbuanon Na Ni” ni Leo Lastimosa uban ni Roger Pono sa radyo ma-Domingo, dihay nanawag ug nagpailang avid listener kuno siya sa ilang programa. Naghisgot-hisgot man god lagi ang duha ka program host bahin sa Cebu ug sa mga bahandi sa kasaysayan niini.

“Nagpasalamat lang ko nga inyo nang gitin-aw ang kalibog sa isyu bahin sa SUGBU ug SUGBO pinaagi sa ulohan ning inyong maanindot kaayong programa,” matod pa sa nanawag nga ilang gi-on-the-air kinsa hisabtang miabiba sa bag-o lang gilusad nga programa sa kahanginan.

“Tabi, Mister, mahimo bang magpaila ka aron usab masayod ang atong mga tigpaminaw,” salo dayon sa anchor nga si Leo.

“Ako diay si Baludoy, ang sikat nga inimbentong karakter ni Piux Kabahar,” maoy daling tubag sa nanawag.

“Aha,” timang usab sa co-anchor nga si Roger.

“Ikaw si Baludoy, ang inimbentong karakter?” sal-ot usab ni Leo nga morag naglibog.

“Oo, Sir. Ako tong si Baludoy.”

“Sa unsang pagkahitaboa?” ni Leo pa usab.

“Screenname ra nako ang Baludoy, Sir. Dili gyod ko Baludoy kaniadto. Pero dihang napupolar ang Bertuldo ug Baludoy ni Piux diin ako maoy midala sa papel ni Baludoy, nahimo na gyod kong si Baludoy.”

“Ah, sa ato pa, ikaw si Baludoy nga kauban ni Bertuldo sa dula ni Piux Kabahar kaniadto,” sal-ot usab ni Roger Pono.

“Ah, kadtong gihimoan sab og pelikulang Binisaya!” sumpay ni Leo.

“Mao ron, Sir,” sanong sa nanawag.

“Salamat kaayo kay nanawag ka,” dason ni Leo. “Maayo unta tog miduaw ka pa diri sa studio.”

“Nagpaminaw man lang god ko, Sir, kay kini laging may gipamati na tang panakit sa tuhod usahay, hehe, atraytis lagi, Sir Leo, paita ning tiguls na…”

“Hain na man tuod ron ang kauban mong si Bertuldo?” sukot gikan ni Roger.

“Ambot buhi pa ba kaha tong tawhana, Sir. Mas bisyoso pa man to nako. Nagkabuwag-buwag na man lagi mi dihang nangawanggets na.”

Mingkatay pa ang ilang panagtabi on-air kay nalingaw man pod lagi ang duha ka program host. Wa dangtig pila ka minuto human sa ilang panagtabi, dihay laing nanawag. Balibaran unta sa operetor sa telepono kay napupos na man ang oras sa ilang programa apan namugos gyod ang caller. Mao tong gitugotan na lang nga patingogon kadiyot.

“Unsa man ning inyong programa, naay pabor-pabor?” maoy unang bungat nga milanog sa kahanginan.

“Tabi, Sir, idiretso palihog sa imong punto kay gamay na lang ang nahibilin natong oras,” santa ni Leo.

“Buot lang kong motimang sa gipanulti adtong nanawag nga si Baludoy, Sir. Unsa toy pu’ng niya, natin-aw na ang kalibog sa isyu sa SUGBU ug SUGBO? Morag nasayop tingali to siya, Sir. Sa tinuod lang, hangtod ron, wala pa gyod maklaro kining isyu sa SUGBU batok SUGBO.”

“Tabi, kinsa ni Palihog?”

“Ako si Bertuldo, Sir, tiguwang na pod tawon. Ug nahibawo ko sa sentimento adtong Baludoy kay dugay ming kauban, pabor to siya nga SUGBU ang matuman. Pero barogan nako nga SUGBO ang tukma, dili SUGBU”.

“Salamat sab kay mitawag ka. Nindot tuod ning diskusyona da. Ugaling lang kay wala na tay igong oras sa pagka karon”, pasabot ni Leo. “Buyno, dapiton ko ikaw sa pagtawag o pag-ari gyod personal sa laing higayon… sa sunod Domingo. Ug dapiton ko usab si Baludoy, kon nagpaminaw man siya karon, aron usab makahatag sa iyang panahom.”

“Salamat kaayo, Sir. Kita gyong katag ani.”

Sa dihang gipalanog na ang ilang station ID agig panapos sa ilang programa, nakaingon si Roger off-air nga, “morag dakong debate ning mahitabo, Leo. Maayo tingali nga atong imbitaron ang kadagkoan sa siyudad ug mga haligi sa mga kapunongan sa mga magsusulat. ”

Pilay estorya, gikatakda ang dakong debate-lantugi nila ni Bertuldo ug Baludoy. Nasabotan nga adto na lang gyod sa Plaza Independencia himoon ang maong kalihokan aron makatambong ang tanang gusto mosaksi ug may live coverage nga i-feed sa programa nila ni Leo kay giatol man pod og Domingo.

Nanambong tuod ang mga taga Akademiyang Bisaya, LUDABI, BATHALAD, DFI ubp. Diha pod ang kadagkoan sa siyudad. Nagdasok lagi ang mga tawo kay gawas nga daghan ang nakuryoso pagpaminaw, daghan pod ang gusto motan-aw sa linawas gayod nila ni Bertuldo ug Baludoy nga sikat kanhi sa ilang panahon.

“Dunay tulo ka bug-at nga punto nganong SUGBU ang angayng gamiton ug dili SUGBO,” maoy pasiunang bungat ni Baludoy dihang siyay natakda nga unang mosulti pagsugod na sa lantugi. Naglisod intawog barog ang tiguwang kay naatol pod laging misugmat ang iyang tuhod. Gilatid sa lagda nga mahimong tubagon dayon matag punto nga matuki sa isigkahabig agad sa pagdumala sa mga tigpataliwala nga gipangunayan gyod nila ni Leo ug Roger.

“Ibungat ang imong tulo ka punto kay akong tubagon,” sawo dayon ni Bertuldo nga medyo bakoon na pero ingon sa nagpanikad nang nagbarog atubangan sa iyang mikropono. Mingsibaw dayon ang mga pagakpak ug abiba.

“Unang rason,” sugod ni Baludoy, “SUGBU ang tukma tungod kay, base sa atong lagda o kombensiyon sa pagsulat sa Binisaya, “dili angay usbon ang mga ngalan sa tawo, dapit ug ubang mga proper noun sama sa brand sa mga produkto. Tin-aw kana…” Misapaw dayon ang sipang pagakpakay.

“Sakto si Baludoy, mga higala, sa iyang giingon nga kombensiyon,” tubag usab ni Bertuldo. “Dili usbon ang mga ngalan o proper noun. Apan yuna pa, ngalan ba diay ang atong gilantugian dinhi? Aw, tinuod na, ngalan lagi ang Sugbo. Apan pasayloang tin-awon nako nga dili ang ngalan mismo maoy punto ning atong lantugi kondili ang mga simbolong titik nga morepresentar sa ngalang Sugbo. Ang espeling, Doy, maoy atong gidebatehan, dili ang ngalan.” Laing gahob nga pagakpak ug abiba milanog sa palibot.

“Ayaw pagpinilosopo, Tuldo, kay dili ni sama sa atong pasundayag kanhi nga pulos lang kabuang. Akademikong hilisgotan kini ug nahitaya ang atong pinanggang yutang natawhan.” Misamot na gyod kasibaw ang katawhang naminaw. Isig-abiba sa ilang mga gidapigan. Maila nga nabahin sab ang pagtuo sa publiko bahin sa isyu.

“Nan, karon, Doy, unsay labot nianang lagdaa nga espeling ra may buot natong husayon?”

“Tungod kay anaa magsumikad sa maong lagda nga dili angayng usbon ang SUGBU nga maoy gigamit sa kakaraanan. Ug kini maoy ikaduhang rason— ang SUGBU maoy gigamit sa kanhing mga magsusulat sama nila ni Vicente Sotto, Rama ug ubp. Busa tukma lang nga kini maoy atong paundayonan.”

“Apan unsa may ilang gibasehan sa pagtitik sa “SUGBU”, Doy, dili ba minao-mao lang usab kadto nila sanglit sa ilang panahon wala pa man malatid ang lagda sa paggamit sa U ug O? Gawas pa sab, sila kanhi nanagtamod sa konsepto sa undak sa linitokan sa pag-espeling sa mga pulong— nga kon gahi U ang gamiton ug kon humok O. Apan nasayod ta, nga giwagtang na kanang konseptoha human malatid ang lagda sa U ug O. Gawas pa gayod, tinuod nga sila si Sotto, Rama ubp. minggamit og SUGBU apan daghan usab ang minggamit og SUGBO, kamatuoran nga bisan sila kaniadto wala usab magkasinabot sa tukmang espeling sa maong pulong. Hibaw-i, Doy, mga higala, nga ang Sugbo dili maoy opisyal nga ngalan sanglit lain ang gingalan niini sa atong kolonisador nga Katsila. Nasayod tang tanan nga Cebu na ron ang opisyal nga ngalan ug ang Sugbo nahimo na lang lumad nga ngalan. Ug tungod niining pagka dili na opisyal nga ngalan, wala na hinuon tay kabasehan unsay tukmang espeling niini.

“Tingalig nalimot ka na sa leksiyon mo sa history, Tuldo!”

“Ah, Pigafetta na sad. Pastilan, Doy, kadtong Uropanhong magsusulat ni Magellan igo lang nagkompirmar nga tinuod gyong Sugbo ang kanhing ngalan sa Cebu. Apan dili nato makompirmar ang espeling tungod kay si Pigafetta nagsulat man lang agad sab sa iyang pagsanasana pinasikad sa ilang alpabetong langyaw. Timan-i nga ang mga Uropanhon yungit manlitok sa mga pulong Binisaya hinungdan nga nasulat niyang (Pigafetta) Zubbu ang Sugbo o Sugbu. Ug duna pa siyay daghang nalistang mga pulong Binisaya, Doy, nga nagpamatuod nga daghag sipyat ang iyang sinanasanang mga pulong sa aktuwal nga linitokan nato sa maong mga pulong. Masabot nga si Pigafetta, por seguro, nagpangutana ngadto sa lumad nga mga Bisaya sa mga ngalan sa mga butang. Ug kon unsay ibungat sa napangutan-an, isulat lang usab ni Pigafetta sumala sa iyang sanasana sanglit wala pay lumad niadto nga maantigong mosulat. Pananglit, ang ‘bugas’ (rice) nasulat niyang ‘bughax’, ang ‘dugos’ (honey) natitik niyang ‘deghex’, ang ‘baboy’ (hog) na-‘babui’, ang ‘manok’ (chicken) natala niyang ‘monoch’, ang ‘adlaw” (sun) nahimong ‘adlo’, ang ‘saging’ na-‘sagin’, ang ‘isda’ (fish) ‘yssida’, ang ‘kawayan’ nahimong ‘cauaghan’, ang ‘tikod’ (heel) natitik niyang ‘tiochid’, ubp. Gani, duda man ko nga Bol-anon ang ubang napangutan-an ni Pigafetta kay ngano mang nasulat niya ang ‘cauaghan’ alang sa ‘kawayan’ ug ‘tiochid’ for ‘tikod’ kon dili pa ang Binol-anong ‘kawajan’ ug ‘tiked’ ang iyang nadungog? Kon wa pa ka kakita aning listahana, Doy, pangitaa sa “Documentary Sources of Philippine History”, Document 15, nga giulohag “First Voyage Around the World” (1519-1522) ni Gregorio F. Zaide.”

“Tabi una, mga igsoon,” misal-ot ang tigpataliwala nga si Leo. “Nabati na man nato ang baroganan ni Baludoy, ato unang pamation ang gisukarang baroganan ni Bertuldo ngano nga gibarogan niya ang SUGBO inay sa SUGBU.”

“Buyno, usa ra ka punto ning ako, mga higala,” matod ni Bertuldo. “Natuki na sa unahan nga sukad pa kaniadto, nabahin na sa duha ang konsepto sa pagsulat sa maong pulong, dunay SUGBU ug naa poy SUGBO. Ug bisan karon sa kabag-ohan, kon sulayan natog susi sa mga basahon, internet ug uban pa, makita ni nato. Sublion ko pag-ingon nga kining tanang kalibog karon resulta lang sa kawalay tinong tamdanan kanhi sa pagpahimutang sa U ug O. Busa, sa dihang nalatid na ang lagda o tamdanan sa paggamit sa U ug O sa unang Akademiyang Bisaya nila ni Presidente Carlos P. Garcia kanhi, dayag nga nasulbad na usab kining problemaha. Ug sumala sa maong lagda, ang U anha ipahimutang sa una ug sulod nga (mga) silaba samtang ang O anha lamang sa kataposang silaba sa pulong. Sa ato pa, SUGBO ang sakto, dili SUGBU.”

“Sipyat gihapon ka, Tuldo,” timang ni Baludoy. “Wa ka ba masayod nga sa mga pagtuon nga gihimo, nasusihan nga ang karaang alpabeto nga gigamit kanhi, alibata ba kadto, aduna lamay tulo ka vowel? A, I ra ug U ang karaan. Nan, SUGBU gyoy tukma, di ba?”

“Tinuod gihapon na, Doy, way lalis ana. Apan dili ba nga ang nagtudlo sa atong unang mga ginikanan sa pagsulat ug pagbasa ang mga Katsila na man ginamit ang ilang alpabeto? Ang atong karaang mga basahong Binisaya nga pinatik sa kaparian, ang atong karaang mga publikasyon, di ba nanaggamit na mag O ug E nga sinagop nato sa mga Katsila? Ambi, makangalan ka bag basahong Binisaya nga ang gigamit kadto pang giingon mong tulo lang ka vowel? Wala, Doy, di ba? Busa, dihang gihatagan natog representasyon ang lumadnong ngalan sa yuta ni Humabon pinaagi sa mga letra, SUGBO na gyod ang motukma sanglit niining tungora hagbay ra natong gibiyaan kadtong karaan… kadtong giingong kaligrapiyang alibata.”

Miisa sa iyang kamot ang usa sa mga konsehal nga mingtambong dayong ingon, “Sa akong paminaw, morag lisod mahusay sa pagka karon kining maong isyu. Busa, isugyot ko nga ipaagi tag legal kining butanga. Andam kong mopasakag resolusyon niini sa konseho,” namakpak dayon ang bagang duot sa iyang dumadapig nga nanambong. Ug mingsugod ang yagubyob. Kasagaran ming-ingon nga “maayo pa tuod, seguradong sulbad ang problema”. Apan usa sa mga haligi sa mga magsusulat mibarog ug namulong.

“Kon ipaagi nig ordinansa, masetol na gyod nuon. Apan kalagmitan kaayong mahitabo mao nga kon unsay impluwensiya sa mga sakop sa konseho labot sa isyu, lagmit mao gyoy motigbabaw. Morag dili makiangayon kay tingog man lang sa pipila ka sakop sa konseho. Ang mas maayo tingali nga ipaagi gyog plebesito aron may representasyon sa tanang mga Bisaya. Isyung katilingbanon kining atong giatubang busa angayng ang katilingban sab ang mohukom. Salamat.”

TUOD, mga higala, ibutang ta pananglit nga adlaw karon sa paghukom ug nag-atubang ka na sa balota, unsa may imong pilion: SUGBU ba o SUGBO?—

White Chickens Gipadagko Isip Pastured Chickens

2011-01-07T06:43:00.000-08:00

Ni ZAC B. SARIAN
Bisaya Enero 19, 2011

Mga binuhiang puting manok nga gipasagdang maningaon sa kasagbotan.

DUNAY dakong interes sa luwas ug himsog nga pagkaon. Kini ang hinungdan nganong daghan ang minglikay pagkaon sa manok nga nagdako nga gibombardiyo sa antibiotics ug synthetic growth hormones sama sa ginapadagko karon sa daghang commercial broiler grower.

Isip resulta ning padayong pagpakabana bahin sa himsog nga pagkaon, daghan ang mingbalising karon sa pagpamuhi og free-range chickens nga pangbaligya ingon man pangonsumo. Kining mga manoka gipangpasto ug kon hatagan man og komersiyal nga pagkaon walay antibiotic. Ang pastured chickens, bisan og sila foreign breed, lamian usab sama sa netibong manok.

Sa minglabayng katuigan, ang nahilig sa free-range chicken nanagpadagko sa colored nga mga manok gikan sa Pransiya. Kontento ang mga grower sa performance sa inangkat nga colored chicken kay mas paspas silang modagko kaysa native nga mga manok.

Sa mga suplayer og colored chicks sa nangaging pipila ka tuig, kahinganlan niini si Bobby Inocencio sa Teresa, Rizal. Apan gumikan sa mga problema, mihunong sa pagpangangkat og parent stocks ug mihunong sa pagprodyus og day-old chicks ang mga Inocencio. Sunod niini ang Solraya Enterprises ni Dr. Rey ug Sandy Itchon nga misulod sa pagprodyus og pagpamaligya sa Sunshine nga mga piso, nga gikan usab sa Pransiya.

Nakombensir nila ang daghang tawo sa tibuok nasod sa pagsulay sa pagpamuhi og Sunshine chickens pinaagi sa agresibo nilang adbokasiya sa natural nga pagprodyus og pagkaon. Apan ang problema kay ang pag-angkat sa parents stocks dako nag gasto hinungdan nga ang mga piso dili na mabaligya ubos sa P35 matag usa. Duna man ganiy panahon nga ibaligya nila ang mga piso sa tag-P40 ngadto sa tag-P50 kada usa.

Ang dakong gasto sa colored chicks ang nakitang dakong babag sa natural farming advocacy sa mga Itchon. Kini ang hinungdan nganong nagpahigayon silag pagsulay. Naghunahuna sila sa pag-pasture og broiler chicks nga ginapatubo sa commercial growers sulod sa mga balay-balay sa manok. Kini gumikan usab sa daghang maayong rason. Una, dunay daghang mapalit nga day-old chicks sa daghang mga dapit sa nasod maong ang mga nanagpatubo dili maglisod sa ilang panginahanglan. Ug kini barato usab. Pananglitan, sa miaging bulan, ang puti nga mga piso ginabaligya lang sa tag-P8 kada usa tungod sa sobra nga suplay. Ug ning bag-o lang, usa ka grower sa Baras, Rizal misulti nga ang presyo mitaas ngadto sa tag-24 kada usa. Apan bisan pa niini, barato ra gyod kaayo ang mga piso sa puti nga manok kaysa colored day-old chicks.

Ang mga Itchon nagpadagko sa ilang white chickens sa yanong balay-balay sama sa ilang ginahimo alang sa colored Sasso o Sunshine chickens. Ila kining gi-brood sahi sa colored chicks (21 days) apan buhian sila nga maningaon sa gawas nga mas sayo og usa ka semana.

Binuhiang puti nga mga manok nga nagpangita sa ilang pagkaon sa gawas sa ilang balay-balay.

Imbes nga mogamit og veterinary drugs, giaplay nila ang fermented plant juice (FPJ) sa ilang ilimnong tubig gikan sa unang adlaw hangtod na sa panahon nga sila anihon aron ibaligya. Kini nakatabang nga paspas nga motubo ang mga manok. Matag tulo ka adlaw, hatagan usab nila og laing fermented product ang mga manok nga gitawag nilag OHN kun Oriental Herbal Nutrient nga magpalig-on sa immune system aron labi pang makasugakod sa mga sakit ug kahapo.

Ang mga Itchon naghimo sa kaugalingon nilang plant juice. Maoy paborito nilang mga materyal ang paspas manubo nga mga tanom sama sa alugbati, tangkong, kamote, bani sa saging ug water hyacinth kun water lily. Tagod-tagoron nila kining maong materyal ug i-ferment sinagolan og molasses. Sa matag tulo ka kilo nga tinagod-tagod nga mga materyal, dugangan nila kinig usa ka kilo nga molasses. Kini makaprodyus nag 2.5 liters nga fermented plant juice sulod sa usa ka semana. Unya, duha ka kutsara sa FPJ ang idugang matag litro sa ilimnong tubig sa mga manok.

Samtang ang commercial integrators gusto nga ang ilang mga manok maani sulod sa 30 ka adlaw, gituyo sa mga Itchon nga malangan ang pagtubo sa ilang mga manok aron motimbang kinig 1.9 ngadto sa 2 ka kilo (liveweight) inig-edad og 60 ka adlaw. Ilang langanon ang pagtubo sa mga manok pinaagi sa pagpakaon nilag commercial feed kausa sa usa ka adlaw nga ihatag sa alas singko sa hapon. Sa paghimo niini, ang pagtubo hinay kay sa naandan sahi sa ginapraktis sa mga integrator. Apan kini maghatag usab og kahigayonan sa mga manok nga maugmad og maayo ang ilang mga masel nga makaugmad usab sa kalamian sa karne. Sulod sa kataposang 20 ka adlaw, hatagan nila ang mga manok og ginaling mais aron magda’g ang panit sa mga manok, nga maoy kasagarang gusto sa mga kustomer. Gibutyag sa mga Itchon nga ang ilang puti nga mga manok susama kalamian sa free-ranged Sunshine nga ilang ginabaligya kaniadto.

Gisulti sa mga Itchon nga ang pagpadagko og puti nga mga manok sa natural nga paagi mokita usab. Base sa ilang kasinatian, migasto lang silag P100 aron makaprodyus og duha ka kilo nga manok sulod sa 60 ka adlaw. Ilang nabaligya ang dressed chicken sa tag-P200 kada kilo. Ang duha ka kilo nga manok (liveweight) kasagaran motimbang og 1.3 ka kilo kon maihaw na ug mabaligya sa P260.

Ang mga Itchon nahimong lig-ong tigsangyaw sa natural nga pagpanguma. Sila mga membro usab sa natural farming society kansang mga membro nanagprodyus og mga utanon, prutas, baboy, manok ug ubang mga hayop sa natural nga paagi sa pagpadagko niini. Ang pangulo sa ilang grupo mao si Andry Lim sa Davao City, kinsa bag-o lang nakadawat og pasidungog gikan sa Department of Agriculture alang sa aktibo niining pagsangyaw sa natural nga pagpanguma nga nakat-onan gikan sa eksperto nga Koryano daghang tuig na ang mingbalay.

Laing mag-uuma usab nga misulod sa pagpamuhi og puti nga mga manok gikan sa French colored chicken mao si Alex Yu, nga dunay organic farm sa Baras. Rizal. Nagpatubo siyag puti nga mga manok hangtod sa 90 ka adlaw tungod kay mao kiniy gusto sa target niyang mga kostumer. Ang mga Itchon, sa laing bahin, mas gusto ang 60 ngadto sa 79 ka adlaw nga mga manok nga motimbang og labing menos duha ka kilo kay mao usay gusto sa kasamtangan nilang mga kostumer. Nakaugmad na sila og network sa loyal customers kinsa mopalit gikan nila sa nagkadaiyang mga produkto nga naprodyus sa natural farming way sama sa itlog, chicken sausages, karneng baboy ug uban pa.

Niining tanan, wala gyoy mausik nga panahon sa pagsulay sa pagpamuhi og puti nga mga manok sa natural nga paagi nga mahimo usab nga imong kapanguwartahan.—

Preskong Lettuce

2010-11-22T04:30:00.000-08:00

Teksto ug mga hulagway ni EGAY TALIPSAI
Bisaya Disyembre 1, 2010

Ang lettuce maoy sagad nga elemento sa mga salad, preskong lumpiya, ubp. Lamian kini ug sustansiyado. Sagad usab kining ipaunod sa mga tinapay, hamburger, nga paresag mayonnaise silbing sawsawan.

Kaniadto, nagtuo ko nga kining klaseha sa mga tanom adto ra mabuhi sa kabugnawan—pananglit sa Benguet, sa taas nga mga dapit sa Mindanao o sa ubang mga nasod. Pero mabuhi man diay ni bisag itisok ras kaang, labi na kay naay mga barayti ron nga para sa lowland. Hinuon, ang haom nga patuboan ani mao gyod unta ang greenhouse.

Sa kaikag nga makasulayg patubo, nagpalit kog usa ka paketeng liso sa suki nakong tindahan. Tuod man, nanurok human nako ikaluyong. Unya gi-transplant nako sa gagmayng mga kaang dangtag 12-15 ka adlaw. Ug puyra buyag, nakaani gyod. Ang dose ka punoan dili na hapit maatog palaman sa tinapay. Tan-awa ra god nang naa sa plato uban sa pipino ug kamatis. Mapakalaway, sa?

Ang Curly Green lettuce, sama ning akong tinanom maani 30-35 ka adlaw human sa pag-transplant. Anaa sa P80 ngadto sa P150 ang kilo ani sa mga merkado.—

Dakong Kita Sa Pagpamuhig Manok Nga Sasso

2010-11-11T05:08:00.000-08:00

Ni OMAR KHALID
Bisaya Septiyembre 29, 2010

NAHINGAG kog kuyog-kuyog sa mga mag-uuma nga dunay adbokasya sa panguma nga binag-o sukad lang nahigala ang nabantog nga agriculture journalist nga si Ginong Zac Zarian. Ang opisina sa Bisaya ug sa magasing Agriculture magkanait lang ug sanglit tigsulatan man si Ginong Zarian dinhi sa atong Bisaya, di kalikayan nga daghang higayon nga makigkulukabildo siya sa mga sakop sa staff sa Bisaya. Gani, natukod sab ang among Manila Bulletin Urban Gardeners Club nga gilangkoban sa mga kawani sa patikanan nga among gialagaran.

Sa sinugdanan, gipalinguglingogan ko lang siya kay, sama sa naandang pagtuo sa kadaghanan, wala koy nakitang klarong potensiyal sa panguma. Tinuod nga gikan ko sa pamilyang mag-uuma. Apan nasan-ot na lang ang purol sa akong amahan, igo lang tawon sa pugong-pugong sa pulso ang abot sa umahan, usahay makapangutang pa gani labi nag tingbayad na sa eskuylahan sa akong pag-eskuyla niadto. Ang iyang pagpanguma tungod lang sa iyang paghigugma sa yuta ug walay katuyoan sa pagpalambo sa kalidad sa kinabuhi.

Apan dili ingon niini ang panan-aw ni Ginong Zarian. Alang niya, ang panguma usa ka dakong industriya sa Pilipinas. Siya mismo nagpamatuod niini sa daghan nang success stories nga iyang gipangsulat. Ug siya mismo usa ka buhing saksi sa dakong panalangin sa maayong abot sa kaugalingong umahan. Tungod niini, nadani ko nga paminawon siya. Una kong nabati niya ang manok nga ginganlag sasso (o mas nailhan dinhi sa atong mga local grower sa ngalang sunshine chickens). Mingtingkag akong dunggan sa iyang mga rebelasyon. Dili ko katuo nga may ingon nga matang sa manok. Gani, milangyab pa ang akong panukiduki bahin niini hangtod nga lupig pa nakoy doktor nga nagdesertasyon aron lang suhetohon ang pag-alima niini.

Ang kahingag nako sa sasso misangpot sa akong pagsuwayg kuyog sa Agri-kapihan sa Dalan E. Rodriguez, sa Dakbayan sa Quezon niadtong kataposang Domingo sa Abril ning tuiga. Ang Agri-kapihan bayloay sa kaalam tali sa mga mag-uuma diin giorganisar mismo ni Ginong Zarian kaniadtong dekada 80 ug ginahimo matag kataposang Domingo sa bulan sa haluag nga parking area sa sibyaanan DWWW diin usa siya sa mga anchorman sa tulumanong pang-agrikultura. Ang Agri-kapihan walay bulok sa politika; gani, gilikayan man nila nga hisudlan niining kagawa sa katilingban. Nag-adbokeyt sila sa organikong panguma, ug, kon suwertehon ka pa sa imong pagtambong, may madala ka pang sampol nga mga produkto. Walay bayad sa gustong motambong, libre pa ang kape ug biskuwit. Mao ra niy organisasyon nga walay opisyal nga nanagdumala, walay kuwarta nga awayan (nga sagad maoy maingnan sa panagbingkil sa bisan unsang grupo), ug ang tanan mahimong mopaambit sa iyang kahibalo sa panguma.

Sa usa ka booth, nakita ko ang mga piso nga gibaligya. Mao na diay to ang mga semilya sa sasso. Misuway kog palit og duha aron sugdan ang dula-dula silbing eksperimento. Ug kay maayo man ang resulta, pagkasunod Agri-kapihan gidugangan pa nako ang akong mga binuhi. Dinha ganiy higayon nga ming-abot og napulog walo ka manok ang akong gibuhi isip usa lamang ka lingaw-lingaw samtang nagpaabot sa oras sa tingtrabaho o kaha, isip usa ka magsusulat, ginahimong wahinganan sa atensiyon samtang nagpagayon-gayon nga maiway ang writer’s block nga sagad moatake sa magsusulat atol sa pagsulat. Imbes usikan ang gamayng bakante atubangan sa balay, gikoral ko kini ug gihimong manokan— butang nga nakalingaw kaayo nako. Ang nakaayo aning sasso kay samag manok-bisaya, puyde rang buhian ug dili ka na mogasto pagpahimog poultry house.

Dinhi, kombensido ko nga tinuod ang giingon ni Ginong Zarian. Tiaw mo nga ang laki nga sasso motimbang mag dul-an sa unom ka kilo sulod sa setenta diyas nga pag-atiman ug ang baye mokabat usab og upat ngadtos lima ka kilo! Mas labaw niini kon paabton gyod og 90 diyas. Ug sama sa manok-bisaya, may lami kini nga sukwahi sa naandang manok sa kamerkadohan sa Pilipinas nga largohon natog litok, portipayb deys, diin nagkinahanglan pag daghang lamas aron lang ikalilong ang las-ay niining unod. Tungod sa lami ning sasso, mahimo kang makamandar og presyo, kana kon dinagko na gyod ang imong damgo ug dili na lingaw-lingaw lang sama sa akong katuyoan. Wala na say problema si Misis sa mga biya sa kosina kay duna na man koy kaugalingong “basurero” sa nataran; dili na ko mabalaka kon madugay ang garbage truck kay, total, wa man koy basura nga mabaho.

Akong naobserbahan nga kining manoka way pili sa pagakan-on nga lawog: mga bukog sa isda, mga ulo sa buwad, salin sa utan nga linaw-oy, tinigpis sa hinugas, hinagpatan sa mga utanon, panit sa kamote o saging, sapal, bayanan sa lambay, pan-os nga tinapay/kan-on, tinai sa isda, ug uban pa. Kini lahi kaayo sa nauso karon nga manok sa dagkong mga poultry house diin komersiyal nga tubong ang ginalawog kansang mga sustansiya ginama sa laboratoryo ug kargadog growth hormones nga klarong nagdalag daghang sakit segun sa daghan nang mga pagtuon.

Tip Alang sa Mga Buot Mamuhig Sasso Isip Kalingawan
ALANG niadtong buot magsugod sa pagpamuhi niining matanga sa manok, dili una molargo sa dinaghan. Bisag mga upat lang una ka manok ang suwayan. Bisan sayon kaayo ang pagbuhi niining matanga sa manok, pero lahi gayod kon ikaw duna nay gamayng kasinatian.

Pihoon nga ang napalit nga semilya tinuod gayod nga sasso ug anak sa unang henerasyon o F1 (First Generation). Buot ipasabot, kinahanglan nga ang himungaan niining mga pisoa mao gayod kadtong breeder hens nga gikan sa Pransiya diin magagikan ang kaliwat niining mga manoka. Sa akong panukiduki, dili gayod makaabot sa ekspektasyon kon ang gibuhi nga sasso giunay-unay ra sab natog pasanay o kayha gikan sa suplayer nga dili awtorisado. Dinhi sa Pilipinas, usa lang ang suplayer niining manoka. Kon ang inyong local agrivet supply namaligya og piso nga sasso, pangutan-a kon gikan ba kini sa Solraya Farms. Pangitaa ang ilang mga kartong sudlanan kon duna ba kiniy marka sa kalidad sa nahisgotang suplayer.

Tinuod man nga mabuhi ra gihapon ang piso nga gikan sa nag-unayay nga sasso chickens. Apan mamatikdan nimo nga mag-anam gayod kinig kagagmay. Balaod kini sa kinaiyahan nga dili nato masupak.

Ang labing mahagiton nga bahin sa pagbuhi niining sunshine chickens mao ang pagpadako niini gikan sa unang adlaw hangtod sa kawhaag usa ka adlaw. Ngano? Sa pagdala mo pa lang ngadto sa imong balay o asa nimo sila buhia, daan na kining mahapo sa biyahe. Busa inig-abot sa inyo, hatagan dayon nimo silag tubig nga mainom nga binaliborag diyotayng asukal. Kon naay watermelon, mas maayo nga mao kiniy imong ipasupsop aron paghupay sa natagamtaman nilang stress.

Kon mapamilyar na sila sa giandam nimong brooder coop, sugdan dayon nimo silag hatag og chick booster. Ang matag piso mokonsumo og tunga sa kilong chick booster hangtod sa pag-edad niinig 21 diyas— ang edad nga mahimo nang buhian sa nataran. Ayaw gayod itugot nga mahutdan silag pagkaon. Batasan niining manoka nga magsigeg kaon bisan sa gabii. Gamiti og feeder ang pagkaon nila aron pagmenos sa wastage. Gamiti sab og water despenser ang tubig nga mabaw rag biawan aron dili sila malumos. Idistansiya ang feeder sa water dispenser paglikay nga magsambahog ang tubig og chick booster. Kon kini magkasagol, moresulta sa kahugaw sa tangkal ug modapit sa mga bakterya nga mahimong magdalag sakit sa huyang pang mga piso.

Ang brooder coop, kinahanglan may igong espasyo alang sa mga piso ug may igong bentilasyon. Ang matag piso nagkinahanglag gidak-on sa espasyo nga susama sa mubong bondpaper. Ang matag piso nagkinahanglag 1 watt nga kainiton sa suga. Apan kon usa ka gatos ka buok ang imong piso (o sobra pa) ayaw paggamit og bombilya nga usa ra ka buok kansang kainiton moabot og 100 watts. Init ra kaayo kini sa mga piso nga mahatungod mismo sa bombilya. Mas maayo nga mogamit kag mga napulo ka 5 watts nga bombilya nga imong katag-katagon sulod tangkal.

Mag-anam kadako ang piso, mag-anam usab kagamay ang panginahanglan nila sa kainiton. Busa, matag semana, mahimong ibanan nimo ang bombilya o kaha ianam og pataas ang bombilya aron madistansiya kini sa mga piso. Kon magsigeg piyak ang mga piso, duna kiniy problema. Imong susihon basin dunay ilaga o kaha dangan nga nakasulod nga nahimong hinungdan sa ilang kahiwasa. Bantayi sab nga kon magpundokay ang mga piso sa usa ka lugar, nagpasabot nga kuwang ang kainit nga ilang nadawat. Apan bisan niining tanan, kinahanglan nga mogamit ka gihapon sa kaugalingon mong paniid. Kon may mamatikdan kang kausaban sa ilang mga kinaiya, susiha gilayon. Lainon ang mga piso nga dunay sakit aron mao lamay ipailawom sa medikasyon. Mahimong suplementohan og probiotic ang tubig nilang ilimnon. Sa ikaduhang semana, mahimong painitan sila sa Adlaw sa sayong buntag (samtang nanglimpiyo ka sa tangkal) ug aron sab sila makadagan-dagan sa nataran alang sa gikinahanglang ehersisyo.

Inig-edad og 21 diyas, andam na nga buhian sila sa unang higayon sa imong nataran. Labing menos, usa ka metro kuwadrado matag ulo ang ideyal nga espasyo sa imong ranging space. Una sa tanan, seguroa nga lig-on ang imong koral o kaha dili daling masulod sa mga ilaga, iring, iro, o unsa pa dinhang dangan apil na ang kawatan. Kanunayng ibutang sa hunahuna nga kining manoka buhion sa organikong pamaagi. Busa, kutob sa mahimo, likayan ang paggamit og komersiyal nga tubong kon kini gibuhian na nimo sa nataran. Mas gusto nila ang dahon sa humokon nga mga tanom kay grass-feed man lagi kini sila. Kon gikinahanglan nga suplementohan og komersiyal nga pagkaon, hatagi silag broiler starter crumble. Sa akong bahin, ang broiler starter gisagolan nakog cracked yellow corn ug integra 200 sa ratio nga 1:1: ½. Ang tradisyonal man god nga broiler starter crumble, gi-formulate man lang alang sa panginahanglan sa Vantress Chickens. Sa akong inimbento nga feed formula, kusog kaayong motubo ang sasso.

Namatikdan man god nako nga dinhay higayon nga magtinuhakay ang mga sasso. Ug dinhay pipila nga mokaon sa arol nga balhibo o kaha sa balhibo sa ulo sa ilang kauban. Sa akong pagdukiduki, mao diay niy mahitabo kon ang mga manok kulang sa protina sa ilang lawas. Ang balhibo man god adunay protina. Sa ato pa, ang maong batasan maoy timailhan sa kakuwang nila sa protina. Ug kay ang yellow corn dasok man sa crude protien, gisuwayan nako nig sagol sa lawog. Dangtag usa ka semana, wala na sila mag-unayayg kaon sa ilang mga balhibo.

Hinuon, namatikdan ko nga kon kanunay lang ang suplay sa natural nilang pagkaon, mas pilion nila kini bisan pag dunay pundong feed formula ang imong gipahiluna nga mga feeder. Way urti ang kaon niining manoka. Busa, aron makab-ot nimo ang kinatas-ang ekspektasyon, pakan-a sila kutob sa ilang gusto, ad libitum.

Hatagi sila kanunay og limpiyong tubig ug landong nga igong kapasilongan. Nagkinahanglan sab silag preskong hangin aron kanunayng piskay. Hatagi usab silag makakha sama sa kinaon sa sepilya, uhot, tahop sa humay (rice hull) o kaha mga sinilhig nga biya sa nataran. Sa mga sama nako nga nagpuyo sa dapit diin dunay daghang silingan nga sensitibo sa baho sa iti, gibuliboran nako ang ilang lublobanan og Biosec.

Ang Biosec organiko gihapon nga farm input ug makatabang pagneyutralisar sa methane gas nga natural lamang sa mga tangkal sa manok. Makatabang sab kini pagpusgo sa life cycle sa langaw nga sagad modugok sa biya sa manok.

Sulod sa saysenta ka adlaw, dako na kaayo ang sasso, dili na nimo mahakop. Puyde nang komedyahan og ihaw kon way matilang sud-an. Apan ang ideyal niini nga edad sa pag-ihaw mao ang 84-90 diyas. Niining edara, mogawas na ang iyang lami ug mosakto na sab ang tekstura sa iyang unod.

Dili matukib ang akong kalipay nga mihimpos ang akong kalingawan. Karon, kon but-on nako, mahimo ra kong magsignit sa nataran og sarang masud-an. Morag di katuohan nga sulod sa subdibisyon may sekreto kong tinubdan sa panud-an.

Kon nakapamuhi kog sunshine/sasso chicken sa nagkaidir-idir kong espasyo diri sa Dakbayan sa San Jose del Monte, Bulacan, unsa na kaha sa atong kabanikanhan diin ang bakanteng mga luna gipasagdan lang nga ilogon sa kabaknotan? Kon nakahimo kog mapuslanong kalingawan taliwa sa nagtagsok kong buluhaton sa opisina sa Bismag, unsa na kaha kadtong dakog panahon sa tibuok adlaw? Kon ako nga magsusulat kang kansang handurawan kanunayng gihasi sa awhag sa pagtagik og mga ideya nakahimo pa sa inantigong sapar-sapar sa panud-an, unsa na kaha kadtong walay opisyo sa panimalay? Tagpila ba ron ang kilo sa manok nga bisaya? Kon duna kay usa ka gatos ka buok sasso chicken, ug kuridason ta lag tagkuwatro kilos ang kada usa, pila may sapion nimo sulod lang sa tulo ka buwan nga buhi-buhi niini? Kinahanglan ka pa bang moabrod o kaha magpakilimos og kaluoy sa mga kompaniya aron lang dawaton sa panarbaho nga minimum ray suweldo?
Hinuktoki kini, higala. —

Dugang Kasayoran sa Pagpamuhig Sunshine Chickens

2010-10-15T05:31:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Bisaya Okt. 13, 2010

Ang unom ka piso sa mag-usa pa lang ka buwan.

SA miaging gula ning Bisaya (Septiyembre 29 nga isyu), atong nabasa ang sinulat nga nag-ulohag “Dakong Kita sa Pagpamuhig Manok nga SASSO” ni Omar Khalid diin atong nasayran ang masaarong potensiyal niini isip maayong sideline (kalingawang panud-an) ug ngadto na sa dinaghan kun dinagko nga farm project.

Maingon ta nga sayantipik ang pagkahubit niya sa maong artikulo ilabi na sa giya sa pagbuhi niini sukad sa piso pa hangtod na sa pagkadagko. Apan bisan pa sa kadetalyado sa maong sinulat, may mga natad pa gihapon nga wala niya mataak, mga posibilidad sa teknolohiya nga iya lamang nalabyan, kaha tungod sa kalimitado sa espasyo o di ba gituyo gyod niya nga ipadaplin lang una.

Sa tinuod lang, akoy nagsugyot niya nga sulaton ang mga kasinatian namo sa pagpamuhi lagi aning klaseha sa mga manok. Apan ambot unsay nakaon sa tagsulat nga mipaturatoy man lang siyag hisgot sa iyaha ug wa gyod intawon ko apila bisag lakbit na lang. Nalimot ba siya nga managsilingan ra mi diri sa San Jose del Monte, Bulacan, nag-ipon ra gani mig nataran, ug nga kay namuhi man sad kog sasso o sunshine chicken, may kasinatian sab unta ko nga angay niyang hisgotan? Sang ahaka bataa. Milugsot lag iya.

Pero mayra sad nuon kay aron makapasangil ko pagpaambit sab ning akoa mismong kasinatian ug kasayorang nakuykoyan. Medyo lahi gyod nuon ning akoa sa iyaha bisan pareha ra mig gipalitan og mga piso, ang garantisadong First generation line sa Solraya Farm, ang numero unong malamposong breeder/distributor niining mga klaseha sa manok dinhis atong nasod. Dias Luzon ang konsentrasyon sa Solraya Farms apan mo-ship silas mga order gikan sa Mindanao ug Kabisay-an. Mohatag pa gani silag technical assistance sa mga kliyente nga dinagko nag order.

Sa akong pupaniid, dili pa kaayo daghan ang namuhi ining mga manoka. Kasagaran sa namuhi ani mga dinagko nga project. Ambot ngano kahang wala man kaayoy namuhi ini sa backyard nga puyde ra man unta kaayo. Morag demalas bitaw kaayong hunahunaon nga sa kasaraban natong mga Noypi og adobo/piniritong manok sa sikat nga mga food chain, wa man nuon kaayoy namuhi ining mga manoka sa kabarangayan. Hinuon, lagmit tungod pod sa kakuwang sa kasayoran ug sa taas-taas nga presyo sa kaliwat ining mga manoka. Diri lang sa Manila, tag-50 pesos man ang buok sa piso kon tinagidyot ray paliton, sama namo nga mingsuway lag tag-unom ngadtos napulo kabuok. Kon dinaghan ang paliton, medyo makamenos kay tagtres mil kinyentos ra mang gatos nga maoy presyo mismo sa Solraya.

Makatabang gyod nuon kaayo, kay tiaw bay su’d sa saysenta ka adlaw, makaihaw na man gyod. Unya kay sa bukid kanang manok nga sud-an na baya gyod na. Ang nakanindot pa aning sasso tandi sa tradisyonal nga manok-bisaya kay gawas nga dagko, daling maharbes, ug mokaon bisag unsa, makapinta ka pa gyog buhi bisag pila ka buok kay anaa may suplay sa mga piso. Lahi sa manok-bisaya nga kinahanglan pang magpalumlom o magpa-incubate sa limitado pod nga gidaghanon kay pangitaon baya ang itlog sa manok-bisaya ron. Dugang pa gayod, kining sasso chicken dili makalupad, dili sama sa ordinaryong manok nga tulin manglupad nga lisod nang dakpon kon maidlas. Ug sama sa kasagarang binuhiang manok, kining mga manoka wala na magkinahanglan og bakuna kontra sa mga sakit.

Ang akoa lang unom ka buok piso, gisulod ko lang sa 2 x 3 feet nga tangkal nga gipahimutang namo kilid sa koral sulod sa gamay namong nataran. Ug puyra buyag, nanagko man sad bisan sa ilang kahuot sa espasyo. Hinuon, lahi ra gyod ang tinuboan kon binuhian ug libre silang makasuroy-suroy, makapangakha ug makapaningaon sa mga sagbot ug insektong hiagian nila sa palibot.

Ang unom ka manok sa tangkal sa dihang tulo na ka buwan

UBANG BENEPISYO SA PAGPAMUHIG SASSO
Ang komun nga problema sa pagpamuhig manok mao ang kaisog sa baho sa mga hugaw kun biya niini. Apan inay problemahon ang mga iti, pahimuslan kini pinaagi sa pag-integreyt sa ubang mga agri-project. Una na ang paghimo niining abono. Ang iti sa manok una na lang sa kahawod nga pangpatambok sa mga tanom gumikan sa enzyme nga anaa niini ingon man sa mga sustansiyang naggikan sa gituktok sa manok. Busa, ang dagkong mga manokan, gawas nga mokita sa karne o itlog, mahalin usab lakip ang mga iti. Sa ginagmay nga pamuhi, ang akong unom ka buok pananglit, makatigom nag tunga sa baldeng iti sulod sa usa ka semana. Ug kini akong ginadugang sa compost aron dili manimaho ug aron daling magamit. Mahimo sab nga ipakaon kini sa mga wati (African Night Crawler o ANC) aron daling mahimong abono. Apan kon walay binuhing wati ug hasolan paghimog compost file, mahimong isulod lang kini sa sako ug ihumol sa drum nga may tubig. Human sa usa ka semana o kapin nga paghumol, ang tubig mahimo nang magamit isip abono.

Sa mga nanaggarden, backyard man o dinagko, ang manok maoy usa sa maayong iintegreyt. Pananglit naa kay dosentos metro kuwadradong paliyahan, mahimo na ning buhiag dosentos pod kabuok sasso chicken. Ang paliya unang maharbesan human sa usa ka buwan kapin sukad sa pag-transplant ug kini magpadayon pagpamunga su’d sa duha kun tulo ka buwan depende sa pag-atiman. Sa ato pa, samtang mag-ani ka sa mga paliya, mag-ani ka na sab sa mga manok. Ania ang simpleng paagi:

Samtang nag-andam ka sa luna nga tamnan, paliya ba, upo, sikwa, andamon na usab ang brooding pen alang sa mga piso. Sa higayong mag-transplant na sa mga seedling ngadto sa tamnanang luna, seguroon nga anaa na usab ang inorder nga mga piso sa inandam nga brooder coop o brooding pen. Kini aron nga samtang magtubo ang mga seedling sa paliya, ang mga piso nag-anam na sag kalig-on sulod sa brooder coop. Igo nga mangatay na ang mga paliya sa pakatayan niini human sa usa ka buwan, ang mga piso andam na usab nga pamuhian sa ilawom sa paliyahan.

Sa dili pa buhian ang mga piso o dungan sa pagbuhi sa mga piso, kinahanglang panangtangon ang mga dahon ug mga sanga sa paliya nga anaa ubos sa pakatayan. Ayaw hulata nga ang mga manok maoy moharbes sa mga dahon aron dili mangadaot ang mga tanom. Mao day ibilin ang anaa sa ibabaw nga dili na maabot sa mga manok. Hinuon, ang tinangtang nga mga dahon maoy ipakaon aron kapahimuslan. Matngonan lang nga inigbuhi sa mga piso, may igo nang kahingkod ang punoan sa mga paliya nga dili na nila matuhak. Matngonan usab nga kinahanglang ihiklin una ang mga manok kon gikinahanglan o kon dili kalikayan nga mogamit og kemikal nga pang-esprey sa mga dangan sa tanom nga paliya.

Sa di pa matibas ang mga paliya, ang mga manok motimbang nag labing menos tres o kuwatro kilos kada usa. Gawas niini nga benepisyo, ang mga sagbot nga manubo atohon og kaon sa mga manok samtang ang mga iti ug mga usik-usik sa tuktokon nagpatabunok usab sa yuta.

Sa among naobserbahan, morag kombinasyon sa kanding ug baboy ang kinaiya sa kinan-an niining mga manoka— mokaog lab-as nga mga dahon apan puwerte sab mokaog luto. Pananglit, lab-as nga tinadtad tangkong o kaha petsay, ampay kaayo nila; ga’y sa kamote, redyek nga bunga sa paliya, talong, gabi o di ba dahon sa kamunggay linat-anan nga tinemplahag gamayng asin, asusss, suyopon lang. Mao lagi nga maayo kaayong iintegreyt ning mga manoka kay ang reject ug sobrang mga abot sa pananom nga dili mahalin ikalawog man. Walay mausik.

Gawas sa paliyahan o uban pang habog ug mokatay nga mga tanom, ang sasso chicken mahimo usab nga iintegreyt sa ubang matang sa plantasyon sama sa sagingan, manggahan, kapehan o kaha kalubihan.

DUHA KA PAAGI SA PAGHIMOG BALAY-BALAY SA MGA PISO
Ang brooding pen o brooder coop— balay-balay nga butangan samtang gagmay pa ang mga piso— mahimong tangkal gyod nga sinawgan ug may sawod nga playwod sa ilawom alang sa sayon nga paglimpiyo ug pagkolekta sa mga iti matag karon ug unya. Apan kon gusto nga dili na maglinimpiyohay sa mga iti nga matigom, maoy piliong disenyo sa brooding pen ang dili sinawgan. Mahimong usa lang kini ka payag-payag nga kinoral og kawayan o kaha nylon nga net. Ang importante nga luwas kini sa uwan, init ug manunukob nga mga mananap. Sanglit dili man sinawgan, ang yuta sa tangkal butangan og sinunog nga upak sa humay (carbonized rice hull) sa gibag-on nga mga usa ka dangaw o kapin pa. Niini, ang mga iti ug tubig anam-anam ra nga motuhop sa sinunog (apan dili abo) nga upak o tahop sa humay nga maoy makapakontrolar sa baho. Mas maayo sab kon ang hanig nga sinunog tahop kabuliborag Biosec.

Inigkaharbes sa mga manok, ang carbonized rice hull uban sa nagkadugta nga mga iti mahimo na sang ibaligya o kaha gamitong abono.

Ang upat ka buwan kapin nga nagsugod nag pangitlog.

PAGPASTO SA MGA MANOK
Bisan tuod mabuhi ra ning mga manoka sulod sa tangkal, mas maayo gyod nga kabuhian kini sa open space. Ang dakong tumong niining pagbuhi og free-range chicken mao man gyod nga aron kalikayan ang kanunay nga pagpakaon sa manok og mga synthetic feed nga giingong moapektar lagi gyod sa panglawas sa tawo. Mas healthy ang binuhian kay maningaon ra man sa berdeng mga sagbot. Organic. Ug unya, mas lamian sab ang binuhian kay bantok og mga masel ug gamay ra og tambok sanglit praktisado man sa pangakha ug unsa pang lihok nila sa gawas. Laing dakong bentaha sa pagka binuhian, siyempre, mao ang menos nga gasto sa tuktokon. Busa, kinahanglang buhian, pastohon sa abundag makaon nga lugar ang mga manok.

Ang problema usahay, labi na adtong wa intawoy dagkong yuta, mao ang luna nga kabutangan. Tungod god sa kakusog mangaon aning mga manoka, dali rang maupaw ang kasagbotan. Mahurot nila dayon. Ang sulbad sa uban, ilang gibahin ngadto sa duha ang gitaganang luna. Ang unang katunga mao lang una ang gikoral sa net ug gipastohan sa mga manok. Pagkahurot sa mga sagbot, ang laing katunga na say palargahan. Igo nga mahurot-hurot ang mga sagbot sa ikaduhang bahin, nanubo na sab ang sa pikas.

MGA MATANG SA MANOK NGA SASSO
Samtang kining mga manoka nailhan sa ngalan nga SASSO, o Sunshine sa mga lokal grower, kining matanga aduna na usay lainlaing barayti.

Pipila sa popular nga barayti nga ania na nganhi sa atong nasod mao ang Sussex, Naked Neck, T-Master, Marans, ubp.—

Pagdumala og Backyard Garden

2010-07-23T06:54:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Bisaya Hulyo 21, 2010

Si Misis nga nakilatan sa kamera.

SA hilabihang pagsaka sa presyo sa mga palaliton karon, dayag na lang nga hinungdanon kaayo ang pagbaton og backyard garden nga tamnan sa klase-klaseng mga utanon, mga lamas, ingon man mga tanom nga magamit isip tambal. Niini, dili ka lang makadaginot og dako, may presko ug organikong utanon ka na, mahimo ka pa gyong mokita pinaagi sa pagbaligya kon may sobra. Ug kon alang-alang rang ibaligya, ngano mag ihatag lang ngadto sa wala. Kaayo na man lang nga makatunol kag grasya sa imong silingan, dili ba?

Gawas sa mga kaayohang nahisgotan na, ang paggarden usa pa gayod ka maayong ehersisyo— usa ka mapuslanong pasingot nga makawagtang sa mental ug physical stress ilabi na sa mga tawong nanag-opisina o kaha sa mga edarang wala nay lingaw human moretiro sa panarbaho.

Busa, unsa pay gihulat. Gamita ang imong ekstrang oras. Bugwala ang bakanteng luna sa nataran o di ba sa luyo sa balay. Seguradong malingaw ka.

Sa pagbaton og backyard garden, niay pipila ka punto sa pagdumala nga angay tamdan aron mas magmabungahon ang imong kahago.

PAGPLANO SA LUNA UG SA ITANOM
Tungod kay ang proyekto usa man ka backyard garden— nga nagpasabot og pagpananom sa palibot sa balay— importante kaayo niini ang pagplano sa disenyo o landscape agad usab sa bakanteng luna ingon man sa posibleng itanom aron sa ingon angayan kining tan-awon uban sa kinatibuk-ang bantang sa pinuy-anan. Planohon og maayo kon unsay haom nga posisyon sa mga plot ug kon unsay itanom niini aron dili kini magkalandrakas tan-awon.

Siyempre, ang paghimo sa mga plot ug ang distansiya niini, mag-agad sa gidak-on ug ingon man sa posisyon sa luna lakip na sa klase sa itanom sa matag plot. Ang paghimog unipormadong gidagkoon sa mga plot makatabang kaayo sa hapsay nga plastada niini. Ug kon nindot mang tan-awon bisan sa mga plot pa lang, unsa na kaha kon maglabong na kini sa mga tanom, di ba?

Dili isyu dinhi ang gidak-on sa luna nga tamnan. Kon adunay bakanteng luna nga baleg napulo ka metro kuwadrado, puyde na kaayo. Kon naay 150 metro kuwadrado o labaw pa, mas maayo— kining gidak-ona moani na ganig sobra kaayo sa gikinahanglan sa pamilya, busa seguradong makapanghatag na o kaha makabaligya.

Ang sobrang mga dahon, o mga basura gikan sa kosina, gigamit isip mulching sa paliya.

Sanglit ang nag-unang tumong sa backyard gardening mao man ang panggamit o pangonsumo sa panimalay, angay nga klase-klase gayod ang itanom. Mas daghag klaseng utanon, mas maayo. Pananglitan, grupo sa pang-pinakbet: okra, talong, batong (string beans), siling tag-as, bunga sa kamunggay, kadyos; grupo sa pang-utan bisaya (linaw-oy): alugbati, kamunggay, talong, sikwa, okra, udlot sa kamote, tangkong, gabi, kalabasa, ubi; pangsinabaw (sagol sa karne o isda): sayote, petsay, upo, kapayas, ubp.

Timan-an lang nga dili gayod maayong sagol-sagolon pagtanom ang lainlaing matang sa usa ka plot. Usa ka plot, usa ka klase lang— usa ka plot sa petsay, usa ka plot sa alugbati, lain ang sa talong, sili, kamatis, kamote, ubp. Ang tuyo mao nga aron nindot ug hapsay tan-awon— dili morag lasang.

Kinahanglan usab nga lainon ang mga tanom nga motag-as tali sa mga tanom nga mugbo lang. Ang tuyo niini mao nga aron dili maawngan o malandongan sa mga tanom nga tag-as ug mohabog ang mga tanom nga mugbo kay ang maawngan dili na man gayod makahimsog— dili na mapuslan.

Sa mga tanom nga modagko sama sa kamunggay, kapayas, ubp. mga duha ngadto sa tulo ka punoan, igo na. Hinuon, kon may igo gayong lugar, ngano gong dili dugangan. Anha kini itanom sa dapit nga alang-alang na himoong plot— mga dapit nga nahatumoy o nahasiwil. Tupad niining grupoha angayng itanom ang mga utanon nga mokatay sama sa upo, sikwa, paliya, ubp. Dayon isunod ang usa ka plot sa batong, dayon talong, okra, alugbati ngadto na sa ubang mugbong matang sama sa tangkong ug petsay.

Gumikan sa maong sistema, gikinahanglan gayod ang maayong pagplano ug pagbahin sa mga plot agad lagi sa gidak-on sa luna. Kon piot kaayo ang lugar sama sa akong 15 metro kuwadradong garden (diin aduna lamay 3 ka gagmayng plot), kinahanglang mopili ka lang sa labing gikinahanglan ug ampay nimong utanon.

Apan kon may igong gidak-on ang lugar nga gardenon, mahimo usab nga bahinon ngadto sa duha ka hugna (batch) ang pagtanom. Buot ipasabot nga samtang namunga na ang unang batch sa mga tanom, magtanom na usab para sa ikaduhang hugna. Ang tumong niini mao nga aron walay bugto ang suplay sa mga utanon kay taymingon man nga igong matibas na ang unang batch, magsugod na usab pagpamunga ang ikaduha. Ug kon ingon ini na ang sistema sa imong backyard garden, seguradong kinahanglan ka nang magbitay og karatula: “FRESH-ORGANIC VEGETABLES 4 SALE”. Lagmit pa gani nga naghimunga pa lang ang imong mga tanom, naa nay moduol: “Ako unyay kompra ana, Bos, ha”.

DIBERSIPIKASYON UG ORGANIKONG PAMAAGI
Kay ang nag-unang katuyoan sa backyard gardening mao man ang pangonsumo sa panimalay, angay lang nga ang organikong pamaagi sa pagpananom maoy sagopon. Gani, bisan sa komersiyal nga katuyoan, importante nga luwas gayod sa makahilong kemikal ang mga produkto. Mao nga hugot karon ang kampanya sa paggamit sa organikong pamaagi.

Ang terminong ‘organiko’ (organic) nagpasabot og 100% zero chemical. Buot ipasabot, likayan na ang paggamit og kemikal nga mga abono ilabi na sa mga pestisidyong pang-esprey. Usa ka pagtuon nga gihimo sa Japan nagpakita nga ang DDT, usa ka isog nga pangsumpo sa dangan, human undangig esprey sulod sa baynte ka tuig ang mga punoan sa mangga, ang residyu sa DDT anaa lang gihapon sa maong mga mangga. Laliman ka! Baynte ka tuig nang gipahulayag esprey apan pagtesting naa lang gihapon ang espiritu sa DDT. Ingon niana kangilngig ang mga kemikal sa panglawas sa katawhan.

Gawas sa kapeligro sa panglawas, ang mga kemikal grabe usab makadaot sa yuta ug sa kalikopan sa kinatibuk-an. Mangamatay ang mga mananap ug ubang beneficial organism lakip ang atua sa ilawom sa yuta nga dakog papel sa pagbalanse sa ekosistema sa kalibotan. Tungod kay nangamatay na ang maong mga organismo, wala nay moproseso sa natural nga katabunok sa yuta. Ang resulta, acidic. Mao niy hinungdan nga sa higayon nga mogamit kag kemikal nga abono, hangtod sa hangtod ka na gyong mogamit niini. Kon dili ka moabono, dili na maghimpos ang mga tanom. Gumikan niini, duna na sab karoy daghang produktong organiko ug mga pamaaging organiko nga magamit.

Sa backyard gardening, gisugyot ang paggamit sa natural nga mga abono sama sa ugang tai sa mga hayop, pinadugtang mga sagbot ug madunot nga mga basura. Importante nga anaay compost pit alang sa inadlawng basura. Magbuhi og mga wati (vermiculture) aron may kaugalingong suplay sa organikong abono. Walay sagbot o basura nga sunogon kay gawas nga giusikan mo lang ang mga elemento niini isip abono diha sa pagsunog, gidugangan mo pa gayod ang dasok nang karbon day-oksayd sa kawanangan pinaagi sa aso.

Kon abunda sa berdeng mga dahon nga wala na kaayoy gamit sama sa pinul-ong nga mga dahon sa kamunggay, dahon sa ipil-ipil, dahon sa madre de kakaw, puyde kining himoong compost tea. Humolan kinig tubig sa balde, butangag gamayng asukar (mas maayo kon molasses ang gamiton) ug takpan. Human sa 10 ngadto sa 15 ka adlaw, duna ka nay organic liquid fertilizer.

Tigoma ang tubig nga hinugas (ayaw lang iapil ang tubig nga may sabon) sa mga plato, ilabi na sa hinugas sa isda, kinilis sa bugas ug kini maoy ipatubig sa mga tanom. Sa mga merkado, mahimong makapalit og mga tinai sa isda lakip mga himbis, o kaha ang dubok na nga isda mismo. Kumoton kini sa tubig hangtod nga mapino pag-ayo. Ang usa ka baldeng duga sa isda dugangan og upat ka balding tubig, abono na. Gani, ang atong ihi puwerte man usab nga iabono sa mga tanom. Dugangan lang kinig tubig aron dili espeso kay ang bisan unsang sobra makadaot usab. Hinuon, ang mga abono nga ingon niini, anha ra gayod idiretso sa punoan, dili i-shower sa tanom aron limpiyo. Likayan usab ang pag-aplay niini sa mga tanom nga naghimunga na ilabi na gayod kon hapit nang harbeson. Timan-an nga ang dakong kapuslanan sa abono anha gayod sa panahon nga nagtubo pa ang mga tanom. Kon may igo pang lugar, maayo usab nga mamuhi og mga hayop: baboy, kanding, manok, baka, ubp. Ang sobra ug wala mahalin nga mga utanon maayong ilawog sa mga hayop. Ug ang biya sa mga hayop, siyempre, abono sa mga tanom. Kini maoy gitawag og diversified farming.

Sa pagkontrolar sa mga dangan sa tanom, anaa na usay mga paagi sa paghimog organikong pang-esprey. Pipila ka pananglitan ang paghumol og tubig sa mga dahon sa tabako, duga sa siling halang nga sagolag gamayng dish washing liquid, duga sa dahon sa madre de kakaw, ubp.

Kon walay magamit nga materyal sa paghimog kaugalingong abono ug pangsumpo sa mga dangan nga organiko, anaa na usay daghang mapalit niini sa mga tindahan nga namaligyag gamit sa panguma. Maingon nga wala gyoy problema. Diyotayng kakugi lang ang gikinahanglan. Basta magkugi lang, may preskong utanon ka na nga seguradong luwas sa makahilong mga kemikal.—

Pipila ka Giya sa Pagpatubo og Petsay

2010-05-24T18:40:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Napatik sa Bisaya sa gula Abr. 28, 2010

(20 days old nga petsay. Kon may pipila ka punoang petsay sa nataran, makaabis dayog pipila ka palwa sa higayon nga gikinahanglan.)

ANG petsay maoy usa sa mga utanon nga sayon kaayong alimahan o patuboon. Mabuhi kini bisan sa gamay dang luna ug bisan diha sa mga kaang. Apan luyo niining tanan, may pipila gihapon ka paktor nga angay matngonan aron labing magmalamposon sa pagpatubo og mga petsay.

PAG-ANDAM SA YUTA
Daghan ang mahilig mananom-tanom apan pipila ray matinud-anong nagkugi pagsunod sa tukmang mga paagi sa pagpreparar sa yutang tamnanan. Kasagaran gustog instant, tisok lang kay tisok, pugas lang kay pugas. Basta kay matisok lang ang lawngon sa yuta o maluyong lang ang liso, payts na. Kasagaran dili mohagog bugwal sa yuta, ilargo lag panisok ang igtatanom nga respetaran lag kuhit-kuhit sa guna ang pagatamnan. Wala sila maghunahuna nga niining paagiha, ingon sa respetar lang sab ang maong pagpananom, wala sa ilang mga kasingkasing. Ug natural, suwerte na lang kon mabuhi ug mohatag og maayong abot ang maong tanom. Maoy pagaingnon nga “buhi man tuod pero daot”, “may bunga man tuod pero piyasot”.

Angay hunahunaon nga ang pagpreparar sa yutang tamnan maoy kinadak-ang puhunan diha sa pagpananom mabisan unsa mang matanga sa tanom. Kinahanglang mo-invest niini. Anhi magsukad ang maayong pagtubo sa mga tanom. Sama sa puya, kon kini miturok nga daan nang nagkalisod-lisod sa iyang nahimutangan, kon mabuhi man ugaling, dakog posibilidad nga magtubo kining masakiton, luyahon, ug makuli nga mohimsog.

(Andam nang harbeson. [Ang mga petsay sa hulagway pulos kaugalingong tinanom sa tagsulat sa iyang 15 metro kuwadradong garden sa nataran sa lainlaing season.})

Aron magtubo ang binhi nga himsog, kinahanglang andamon ang luna nga iyang pagatuboan. Kinahanglan nga inigsikad sa mga gamot sa bag-ong tanom, humok ug tabunok ang yuta aron makahunat dayon sa pagtubo. Bugwalon pag-ayo ang yuta labing menos usa ka tiil (foot) ang giladmon aron tawhay ang pagtubo sa mga tanom. Kon madaro, mas maayong darohon. Pasagdang madugta ang mga sagbot sa unang pagbugwal. Ang pagkadangka sa binugwal sa init sa Adlaw makaayo usab. Dangtag mga semana kapin, bugwalon na usab. Balihon kon sa daro pa. Ug kay petsay man ang atong gihisgotang itanom, pabungdoon ang tamnanan— pormahong plot. Ang pag-plot makatabang sa mga petsay nga dili mahumol sa tubig sa higayon sa pagpamisbis ug usab sa ting-ulan. Ug ang kanal-kanal sa isigkakilid sa matag plot mao usay magsilbing dalan-dalan sa mag-atiman sa mga tanom.

Dugangan og organikong yuta o ugang tai sa mga mananap (animal manure) ang tamnanan aron maseguro ang katabunok niini.

PAG-ANDAM SA IGTATANOM
Ang pinong mga liso sama sa petsay kinahanglang isabod usa diha sa lawngonan o seedbed kun seedbox. Ang yuta nga gamiton sa lawngonan kinahanglan nga pinili, kadtong labing tabunok nga yuta. Angay usab nga kini nabugwal o napino pag-ayo, napauga kun na-treat ba kaha ayha saboran sa mga binhi.

Gisugyot usab nga puston sa umog-umog nga panapton ang mga liso sa petsay sulod sa tibuok gabii. Ang tuyo niini mao nga aron dungan nga manurok ang mga liso. Inigkabuntag, isabod ang mga liso sa inandam nga seedbed kun seedbox. Buliboran og pinong yuta ang sinabod nga mga liso aron dili manggataw. Ang manggataw nga mga liso lagmit dugokon sa mga insekto o kaha tuktokon sa mga langgam. Bisbisan ang sinabod sa igong kaumog. Duha ka semana gikan sa pagsabod, ang lawngon (seedling) sa petsay mahimo nang i-trasplant sa inandam nga plot.

PAGTANOM SA MGA LAWNGON
Ang gilay-on kun distansiya sa pagtanom sa petsay nagdepende sa katuyoan niini. Sa merkado, namatud-an nga maoy halinon ang dili kaayo dagkog palwa. Busa kon pangbaligya ang katuyoan sa pagtanom, gisugyot ang 4-6 ka pulgada nga distansiya matag punoan. Apan kon panggamit lang sa panimalay, ug gustog dagko nga dahon, mas maayong palay-an og diyotay ang distansiya ngadto sa tagsa ka tiil nga gilay-on. Ang bag-ong transplant nga mga lawngon sa petsay daling malawos sa init sa Adlaw apan maulian ra inigkahapon. Hinuon, kon maghinobra gayod ang kainit, gisugyot ang pagtabon niini, sama pananglit sa inupak nga bani sa saging.

PAGPATUBO UG PAG-ALIMA
Sensitibo kaayo ang mga petsay sa unang duha ka semana human sa pag-transplant. Busa, gikinahanglan ang inadlaw nga pagsusi niini. Hulipan og bag-o ang mga tanom nga wala mangabuhi o kaha depektoso ang pagtubo. Bisbisan kini sa igong kaumogon kada buntag o kaha buntag-hapon kon dili ting-ulan.

(Dili na kaayo halinon ang ingon niini kadagko nga petsay.)

Sa ikatulong semana, magsugod na paglipang ang mga dahon niini. Susihon kanunay ang mga dahon kon wala ba atakeha sa mga ulod. Ang mga ulod sa petsay dali rang managhan kon maoy moatake busa kinahanglang masumpo kini sa sayo pa. Espreyhan og pamatay-insekto ang mga tanom, kon gikinahanglan. Labing maayo kon organikong pestisidyo ang iesprey aron hawa sa toksik nga kemikal ang mga tanom. Anaay daghang natural nga pang-esprey apan kon wala pay kasayoran bahin niini, mahimong mogamit sa komersiyal nga mapalit sa mga tindahan.

PAGHARBES UG PAGBALIGYA
Ang petsay mahimo nang anihon 25 ka adlaw sukad sa pag-transplant basta maayo lang ang pagtubo, wala masawot. Kon medyo hinay ang pagtubo, mahimong molanat kini ngadto sa usa ka bulan ug tunga. Kon mosobra na niini, lagmit dili na maayong ibaligya ang maong mga tanom kay ang petsay mopait kon moguwang na.

Sa pagharbes og para baligya, pangibton ang mga tanom panahon sa hapon. Hinloan kini sa guwang nga mga dahon, hugasan sa limpiyong tubig kon gikinahanglan, dayon hapnigon sa sudlanan o kaha banganon. Ang inibot nga mga petsay mohanag kalawos busa sayon rang mahapnig o mabangan. Pasagdan kining mahanginan sa gawas panahon sa gabii, ug inigkabuntag, mobalik kinig kapresko nga andam nang ihanyag sa mga pumapalit.—

Ang Rooftop Garden Ni Johnny

2010-05-21T16:34:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Napatik sa Bisaya sa gula Abr. 14, 2010

KON inyong namatikdan, daghan sa katawhan karon wala na magpakabana sa pagpananom. Ug matag usa may iya-iyang katarongan, may tagsa-tagsang rason kon nganong wala na makatisok og mga tanom nga maoy tinubdan sa pagkaon bisan diha sa ilang mga tugkaran.

Ambot pila na lang kaha karon ang nananom-tanom o dunay gialinga nga backyard garden. May moingon nga libang na sila sa panarbaho ug para nila, mas sayon ang pagkuot og lima ka mamesos aron ipalit og uska bugkos nga kamunggay. Wala nay panahon sa pagpananom kay bisi sa trabaho. Total, may suweldo man nga regular.

Ang uban sab dili kapananom kay way lunang katamnan. Walay bakanteng kapanamnag utanon kay pulos sementado ang subdibisyong gipuy-an. Wala nay espasyong magarden.

Naa say uban nga may igo gyod untang lugar sa mga balisbisan, sa atubangan o kaha sa luyo sa balay, apan modayog ingon nga din-a magsilbi ang tanom kay dagol nang yuta, batoon, ug inay bugwalon, gipasagdan ang bakante nga malibon. Ang uban, di gyod motanom og mga utanon kay makadaot sa view sa pinintalang balay— mas gipalabi ang mga masetas ug unsa pa dihang mga tanom nga mamuwak kaysa mga tanom nga makaon.

Pero taymsa ha. Dili ba mas nindot man kon may kaugalingon tang tinanom nga mga utanon sa nataran? Kaayo na man nga kon unsay gikinahanglang sagol sa sud-an, mangutlo ka na lag mangipo dinha sa tugkaran. Nga imbes mokuot kag labing menos 20 pesos aron makapalit kag singkong kamunggay, singkong ga’y, singkong batong, singkong okra aron makahigop og sabaw sa utan— ipalit mo na lag subak ang imong P20 kay may kamunggay ka na man, may ga’y, may okra, agbati o kaha saluyot sa kaugalingong nataran. Ug wa nay sama kapresko sa kaugalingong inaning utanon kaysa pinalit sa merkado nga kon wala man humolig pang-embalsamo, seguradong naesprehan pog pamatay sa mga insekto.

Sa tinuod lang, dili na balidong rason nga maong wala kapananom kay walay bakanteng yuta nga katamnan. Mas labawng hinanggaw lang nga katarongan ang pag-ingong di kapananom kay dagol nang yuta, batoon ug di kabuhiag tanom. Kon dili na kabuhiag tanom ang yuta sa tugkaran, nan, nganong di hakotag tabunok nga yuta nga naa may daghang makuha sa kadaplinan sama sa mga labayanag basura, ilawom sa kakahoyan, daplin sa kalsada, o silong sa mga balay nga biniyaan. Ug kon di gustog hago, mahimo kaayong mopalit og tabunok nga yuta nga sinaglan na daan og organikong mga elemento sa mga mall ug mga agri-vet shop. Sa mga wala gyoy bakanteng luna nga katamnan kay sementado na tanan, mahimo sab kaayong mananom sa mga kaang, basiyong sako, buak nga balde ug planggana o kaha mga plastic plant bag nga naa say daghang mapalit sa mga tindahan.

Kaniadto, abi baya sad nako og dili gyod kaayo produktibo ang pagpananom og mga utanon sa mga kaang o mga basiyong kontiner. Pero nausab akong pagtuo dihang nakabisita ko sa rooftop garden ni Pare Johnny (aw, Juan gyod ni siya sa iyang birth certificate), kauban namo sa opisina nga maoy literary editor karon sa magasing Bannawag. Gipamatud-an ni Pare Johnny nga ang tinanom sa mga plastic plant bag dili sab hibentahaan sa abot tandi sa tinanom gyod sa open soil.

Sa pag-adto nako sa ilang gipuy-an (silingan ra sab namong subdibisyon sa Bulacan) di pa lang dugay aron sutaon ang gihinugilon niyang utanonan sa ibabaw sa ilang balay, nahurot gyod tinuod akong belib nga nakatan-aw sa naghimunga niyang mga tanom. Ang iyang Django Hot Pepper puwerteng nakapamunga. Mao sab ang iyang mga kamatis, namungingi sa bunga. Samtang ang mga talong maoy paghuygog pamuwak ug diha gani mga bunga nga moihap na lag pila ka adlaw, puyde nang hugaw-hugawag itlog.

(Ang kamanghorang anak ni Johnny nga mitudlo sa bunga sa talong.)

Kining Django Hot Pepper, haybrid nga siling inugmad sa East-West Seed Company, dili lang diay kay maayong lamas alang sa tinuwa, inun-onan, dinugoan ubp., apan mahimo sang lutoon isip sud-an na mismo. Lamian kining un-onan nga templahan lag una. Puyde sab ning gisahon sa kamatis ug diyotayng seasoning mix— naa na kay “kalderetang sili”— kaldereta nga cholesterol free kay wa may sagol nga karne. Ang nakaayo pa gyod kay mga duha ka buwan gikan sa pagtanom sa lawngon, makaharbes ka na. Ang retail ani sa mga merkado kasagaran .50 ngadto sa peso kada usa.

Ang balayng giokupahan nila ni Pare Johnny kongkreto ug may sementadong roofdeck nga gipalibotag barandilyas sa isigkakilid. Kon mosaka ta sa itaas, moagi ta sa spiral nga puthawng hagdanan— lagmit gituyo pagdisenyo para pahayahayan mahapon ug hayhayanan sab sa mga linabhan.

Kay si Sir Zac Sarian, ang premyadong editor sa Agriculture magazine kinsa nagdumala pod og kaugalingong farm sa Teresa, Rizal, tigpanghatag-hatag man lagi ngari namo og haybrid nga mga semilya, usahay mga lawngon gyod, mao nga ang hayhayanan-inomanan ni Pare Johnny nakombertar gyod pagka “Rooftop Vegetable Garden”.—

15 metro kuwadradong backyard garden

2010-05-21T07:25:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Napatik sa Bisaya sa gula Peb. 3, 2010

{Ang 20-days old nga petsay ug anihonong tangkong (Nakuhaag hulagway adto lang Enero 10, 2010).}

PAGBALHIN namog puyo sa usa ka bag-ong subdibisyon sa San Jose del Monte City, Bulacan sa miaging tuig human sa dul-ang napulo ka tuig nga pagpangabag kapuy-an sa Dakbayan sa Pasay, mora kog nalubatan sa yuta. Haskan nakong hinangopa sa pagpananom. Tiaw ba pod lagiy pila na ka tuig kong wa kahikap og yuta. Nagdako kos panguma ug pamasak sa Bukidnon kaniadto pero wa pa ko tugkig bungot nga nahipuntag balik sa natawhan nakong lungsod sa Sugbo. Bag-o kong gradweyt sa hayskol adto paglarga nako.

Bisag nag-ulitawhay pa ko adtong panahona, mao gyoy pagkasuwayg kauyab og duhag tunga (tunga ray kuwenta nako sa ikatulo kay mamords unta pero lakin-on man tong bayhana,) matawag nga diniyos gyod tawon tong akong pagpanguma sa una. Ako man god kunohay gipa-manage ni Papa sa among kamaisan nga pugas og duha ka bag (bag ang termino sa gugagmayng sako sa haybrid nga binhi sa SMC ug Pioneer Seeds) ug sa among pipila ka luwang basakan kay nag-estudyo man mig modernong pananom sa akong gieskuylahang agricultural high school. Ang anak pa gyod sa among amo nag-eskuyla pog UP Los Baños, daghan siyag mga magasin sa pananom nga iyang gipahuwaman namo, maong misamot gyod nga ganado lagi ko kay ikaaplay man nako sa uma ang akong natun-an. Aw, medyo haytik-haytik sad lagi tong among panguma kaniadto. Pero kay kining manaop ra sad lagi ta, labi pa kay tunga gyod ang bahinay, abton sad tag kalaay. Mao tong milagwang kog Cebu.

Baynte ka tuig na kapin sukad adto— baynte ka tuig na pod diay kapin ang kamingaw nako sa pananom. Maong pagbalhin lagi namog puyo sa Bulacan, kay dunay gamayng luna sa atubangan sa balay, nananom ko. Gawas sa kahidlaw sa pananom, nadasig pod ko sa sinulat ni Nyor Tem Adlawan (kadtong nag-awhag pagpananom og mga utanon sa kaang inay sa mga masetas) “Duha Ka Kahayag Ilawom sa Langob” Bis. Mayo 27, 2009 ug sa mga artikulo ni Sir Zac Sarian labi na adtong “150 Metro Kuwadrado Mahimong Kaanihag Utanon nga Igo sa Panimalay” (Bis. Ago. 26, 2009).

Ug kinsay di mahingag pagpananom nga labihan man laging mahala sa mga utanon diri sa Manila, aw bisan asa man segurong dapita sa Pilipinas. Singko-singko labing menos ang presyo sa mga dahon-dahon nga utanon: petsay, udlot sa kamote, dahos sili, saluyot, tangkong, ubp. Ang singkong bugkos sa kamunggay, upat o lima ra sad ka palwa ang su’d. Naa pay makatunong kag puwerte nang guwanga. Ang kamatis tulo singko, luy-a paksian ka lag ingon kadak-as kumagko sa tiil, singko na. Makapangusmo lagi tag makaingon, “Sus, naa pa lay katamnan, kaayo unta!” Mahinumdom dayon kos akong garden pod sa una, sa didto pa lagi kos Mindanao, nga ipanghatag na lang ang abot kay wam-an poy mamalit. Ang akong paliyag string beans niadto nangalata lag nangaguwang, paliya tag-P3 ang kilo, batong tag-P2 ang bugkos, dip-a mahalin.

GARDEN SA NATARAN
Mga 30 metro kuwadrado ang bakanteng luna nga maoy silbi namong nataran. Ug kay nataran lagi, gipasemento ni Misis ang katunga (ipahurot gyod gani unta pero wa ko mosugot), maong mga 15 square meter na lang, kapin kun kulang, ang nahabiling puyde katamnan. Piot gyod unta kaayong lunaa para sa pananom, pero mayna lang kaysa wala.

Tungod sa kagamay ra sa lugar, kinahanglang planohog maayo unsay itanom. Natural, kadtong gamit kaayo sa panimalay, kanang madali-dalig utan, o kanang gamiton kanunay. Kay top priority ang kamunggay, nagtanom kog upat ka punoan sa isigkadaplin. Unya kay gipanghatagan man mi ni Sir Zac og sampol nga binhi sa China LP Kangkong, ang haybrid nga upland kangkong gikan sa East West Seed, nagtanom pod dayon kog usa ka plot. Ug tinuod gyod diay nga 25 ka adlaw sukad sa pagpugas, maani na ning tangkonga. Dali ra kaayong molipang ug kugihan sad manaha.

Sunod nakong gipanglinya sa kilid sa dalan-dalan ang haybrid pod nga okra nga dali ra sad kaayong mamunga. Paskang kugihana ra bang mamunga, nga kinahanglang mangipo ka kada 3 ka adlaw kay mangaguwang mag di anihon. Nakapanghatag gyod lagi mis silingan kay di man namo maato ang bunga bisag pila ra unta ka punoan. Gipamasaker lag paibot ni Misis dihang mingbaga na pag-ayo kay ming-ali na man ang mga dahon sa agianan namo unya dapaw diay ning tanoma, katol nga mahidapat sa panit.

Abay sa usa ka plot nga tangkong ang laing plot nga gitamnan nakog petsay. Ang petsay husto na sang anihon 25 ka adlaw gikan sa pag-transplant. Gani, ang 20 ka adlaw puyde na man, total panggamit ra man sa balay. Kon pangbaligya hinuon, 25 ngadtos 30 diyas gyoy husto, din-a alkanseng ibton kay husto na mas kahingkod. Kon moguwang sad, medyo mopait-pait na.

Ang nahabiling luna nga bale sag usa ka plot gitamnam nakog kamatis. Labihang labonga gyod nuon sa walo ka punoan ug namungingi sa bunga. Sa pikas kilid gitisokan sad nakog pipila ka punoang kamote. Labihang dalia ra sad ta makautan sa kamote kay iniglipang puyde na mang hingudlotan. Ang baleg usa ka hutok nga tinisokag 3 o 4 ka ga’y dili na maato sa usa ka pagpangudlot. Unya sa mga kilid-kilid gitisokan sad nakog pila ka punoang siling ha’ng, sibuyas, luy-a, tangad. Kutob sa lugar nga puyde kabuhiag tanom, hala tisok, basta dili lang tanom nga mohabog aron dili moawong sa ubang mga tanom.

Gigamit sab nako ang ginganlag intercropping aron dili kahupsan sa katambok ang yuta. Pagkatibas sa unang plot sa tangkong, gipulihan nakog talong, dayon petsay na man, sunod tangkong na sad ug unsa pa dihang utanon nga dili kaayo motag-as.

Sukad nga nakapananom-tanom ko, wala na mi magpalitan og utanon. Aw, panagsa, kon unsay wala sa nataran, makapalit mi, labi na pananglit sa kalabasa. Perog linaw-oyng utan lang, pinakbet o unsa dihang potahe sa mga dahon-dahon, aysus, naa dayon. Puwerte pa gyong preskoha!—

Ang Mahika sa Galaxy Ampalaya

2010-05-14T06:17:00.000-07:00

Teksto ug mga hulagway ni MANOY EGAY
Napatik sa Bisaya sa gula Mayo 26, 2010

Ang 13-ka-adlaw nga Galaxy ampalaya (Gilawong adtong Marso 10 ug nakuhaag hulagway pagka Marso 23).

MORAG dili katuohan apan kiniy tinuod. Kinsay magdahom nga sulod lang sa usa ka bulan kapin mahimo nang makaharbes sa tinanom nga paliya. Oo. Pinaagi sa binag-ong teknolohiya, usa ka bulan ug tunga lang, makabaligya na sa unang mga bunga sa paliyang haybrid nga gitawag og Galaxy. Ug kini napamatud-an mismo ning tagsulat.

Sa among gamayng vegetable garden sa nataran, naggahin kog usa ka linyang luna sa kilid (5m x .5m) simpig sa koral nga gitamnan nakog lima ka punoang Galaxy ampalaya. Gani, si Nobelista Mar Geocallo kinsa nahiduaw sa among pinuy-anan nakasaksi man sa akong pag-andam sa maong luna. Medyo gimingaw lagi ko sa akong paliyahan kaniadto ug gawas pa sab, tag-P30 ngadtos 40 bayang kilo sa paliya sa mga merkado diris Manila— nahamutang og tag-P10 ang usa— maong nakahunahuna ko pagtanom bisan sa kaapiki sa among nataran.

Ang Galaxy sa edad nga untop usa ka bulan.

Kining haybrid nga Galaxy ampalaya, matod pa sa mga nakasulay nag tanom ani nga nainterbiyo ni Agriculture magazine Editor Zac Sarian, naayonan nilang itanom tungod kay himungahon kaayo, dali mamunga ug dili kaayo dagko og bunga nga maoy pinangita o himalitan sa mga merkado.

Sumala pa usab sa East-West Seed Co. nga maoy nagdebelop niini nga barayti, kini nga matang gituyo nila pag-cross gikan sa ihalas nga paliya ug sa usa ka haybrid nga maayog kalidad. Ang ihalas nga paliya god, bisan tuod og gagmay kaayo, apan himungahon ug mas lamian nga haom kaayong isagol sa pinakbet ug diningding sa mga taga Luzon. Nasuta sab nila nga ang tuman kadagko nga klase sa paliya dili kaayo halinon tungod sa praktikal nga rason. Walay ganahang mopalit kon ang usa ka buok motimbang nag hapit kilo ug kon duha mokapin na sab sa kilo. Sa mga manindahay pa lang, hasol na para nila. Di baya puydeng mobaligya lag putol aning paliya? Aw, puyde god, pero naa sad kahay mopalit?

Ug tinuod gyod nga ang Galaxy maoy haom kaayong itanom. Gawas nga himungahon, igo-igo lang ang gidagkoon (tulo ngadto sa upat ka buok ang usa ka kilo) ug ang nakanindot lagi kay hilabihang dalia ra mamunga. Tiaw mo nga tangkod usa ka buwan sukad sa pag-transplant, mamuwak na man. Ug gikan sa pagpamuwak, moihap ka na lag 15 ngadto sa 20 ka adlaw makabaligya ka na dayon sa mga bunga. Mora lagig magic.

Ang lima ka punoang paliya pagka Abril 30, tangkod nga usa ka bulan ug 20 ka adlaw human sa pag-transplant.

Tingali moingon kag “kayamat god, kuwartang malabo diay!” Aw, molang! Hunahunaa lag duna kay tinanom nga uska gatos o kaha uska libo ka punoan ani. Ibutang ta lang pananglit nga mobungag tagurha ka kilo matag punoan unya sa tag-P30 ang kilo. Pero duha ka kilo ra kahay abton sa kada punoan nga puwerte mang makapamunga? Aw, kini lang laging among lima ka punoan, bisan wa makuwartahi kay alang-alang mang ibaligya, pero din-a gyod sab maato namog utan.

Hinuon, importante sab kaayo sa pananom ang hustong teknolohiya. Una na lang ang pag-andam sa yutang tamnanan. Ning akong lima ka punoang paliya, gawas nga kaduha ko ni bugwala, gihakotan ko sab nig ugang mga tai sa baka sa wa pa bugwala. Ang mga sobra-sobrang dahon sa kamunggay, petsay, tangkong ug uban pang mga tanom ako pong gitambak aron maapil og kalata.

Samtang giandam ang tamnanan, angayng magluyong nang daan og mga liso. Kiniy usa sa mga teknik sa pananom nga hinungdanon kaayo. Bentaha kaayo ang lawngon nga i-transplant kaysa ilargog pugas ang liso. Una, dakog kasegurohan nga himsog ang gilawong nga seedling sa matag hutok; sayon ra sab punaan kon dunay malawos. Ikaduha, dali rang makabuylo ang tubo sa tanom kay hitsas na man kini sa mga gamot; sa higayon nga makatimaho ang gamot sa tabunok ug maayong pagkabugwal nga yuta diretso na. Ikatulo, segurado nga dungan ug tapan kaayo ang tubo sa tanom. Ikaupat, mapamubo na ang panahon sa pagpatubo (cropping cycle) sanglit dili madugay molabong na man kini ug unya mamunga.

Igo-igo lang ang gidak-on sa harbesonong bunga.

Sa pagluyong sa mga binhi, maoy akong gigamit nga luyongan ang plastic o styro (disposable) nga mga baso. Gawas nga naay daghan niini ug mahimong pamuniton lang, sayon rang tabason sa gunting o kutsilyo ang kilid inig-transplant na nga di matandog ang mga gamot ug yuta, ug magamit pa usab kini sa sunod nga pagluyong. Mga 25 ngadtos 30 ka adlaw puyde nang ilawong ang mga seedling. Hinuon, kon dinaghan ug may igong puhunan, naa say mapalit nga Farm-ready seedlings sa tanang higayon sa tuig sa lainlaing matang sa mga utanon sama sa serbisyong ginahatag sa East-West Seed.

Mao lagi nga sa paglawong (transplant) nako sa akong lima ka punoang paliya, dangtan lag katorse ka adlaw, hapit na manigsapong sa mga katayan. Busa importanteng andamon daan ang pakatayan sa di pa magtanom. Sa akong pupaniid, tagtunga sa dangaw ang tinuboan niini kada adlaw. Ug sa pangtangkod gyod niinig usa ka buwan sukad sa pag-transplant, namuwak na kinig nangitoy-itoy. Ug nakurat na lang ko kay wala madugay, namungingi na kini sa himsog nga mga bunga. Ingon niini katalagsaon ang mahika sa Galaxy ampalaya. Magic nga way lipat-lipat.—

4-ka-klaseng sili sa akong backyard garden

2010-04-16T07:14:00.000-07:00

Ni MANOY EGAY

SA gamay nakong garden sa nataran, nagkaabot ang upat ka klaseng sili. Ang tulo puwerteng pagpamunga apan ang usa ka matang, ang haybrid nga Django Hot Pepper, giatake sa peste samtang hilabihan untang paglipang.

Mao ni ang haybrid nga Django Hot Pepper nga ako na lang gipangibot kay giatake sa bayrus, mingkalit lag kapangada'g ang mga udlot, ang linghod nga mga bunga wa na kahingkod.

Mao pod ni ang laing haybrid nga sweet pepper, nga Emperor iyang brand name. Puwerte sab mamungang siliha. Sa pagpangahinog sa unang mga bunga, namuwak og usab ug namunga na man og mas daghan kaysa unang pamunga.

Kining siliha dili palupig sa kahalang, Super Hot gyod tinuod.

Aw, kining kulikot di na mistil tukion og unsa kahalang. Nganlan nis uban og siling iha's kay manurok man lang nis banwa human ipangiti sa mga langgam. Ang nakanindot aning siliha kay di pul-an og pamunga, way undang. Basta atimanon lag bisbis kanunay, naa dyoy pirme magpuwa.

EDUCATING OUR CHILDREN IN THEIR LANGUAGE

2010-02-24T00:19:00.000-08:00

Ricardo Ma. Nolasco Ph.D.

In a recent forum, some presidential aspirants in the 2010 election have taken the position that English should become THE medium of instruction in Philippine schools.

As Patricia Licuanan has said, a certain amount of fatigue surrounds this controversy on language. And this is not because of the lack of empirical research on this matter. The truth is, we have tons of it, coming from international studies and from our own studies as well, all showing children learning better and faster when educated in their first language or L1.

Many people may not know it but six months ago, on July 14, 2009, our education authorities finally junked the 35-year old bilingual policy of using two second languages (English and Filipino) as media of instruction. The new policy, Department Order No. 74, ushers in mother tongue-based multilingual education, or simply MLE, for our nation’s children, in formal and non-formal settings.

The pedagogical basis for the change is simple and understandable. We start from where the learners are and from what they already know.

Under the new directive, the primary medium of instruction from pre-school to at least grade 3 is the L1 in all subjects including the English and Filipino subjects. Grades 4 to 6 is the transition period. When learners reach high school, they would have gained enough proficiency in their L2s (English and Filipino) for these to become the primary media of instruction. The L1 shall serve as auxiliary medium.

The strategy is to develop the cognitive and reasoning skills of learners in their L1 first and transfer these skills in their L2s later. The new policy therefore is an additive one, where two or more L2s add to, rather than replace, the L1.

A few weeks ago, the DEP-ED Valenzuela division, headed by Superintendent Flordeliza Mayari, conducted an experiment involving Grade 4, 5 and 6 students of Serrano Elementary School. Two classes (the honors section and one non-honors section) for each grade level were given the same 10-item Math test. Each section was divided into two groups, with one group taking the test in English and the other in Filipino.

The outcomes were as follows:

Students (both honors and non-honors) who took the tests in Filipino scored significantly better than their counterparts who took the tests in English (4.33 vs. 2.42)

Grade 4 honors students who were tested in Filipino scored better than the Grade 5 honors students who were tested in English (3.86 vs. 3.25);

Grade 5 honors students who were tested in Filipino outperformed the Grade 6 honors students who were tested in English (5.70 vs. 4.84);

Grade 6 honors students who were tested in Filipino scored higher than their honors classmates who were tested in English (7.63 vs. 4.84);

The results are remarkable considering that the students were educated mostly in English. This strongly suggests that had the students been taught in their L1, they would have done even better in the tests.

In fact that is what the Trends in Mathematics and Science Study (TIMSS) has been telling us in 1995, 1999, 2003 and 2007. A key TIMSS finding was: across both subject areas and grade levels, students who reported speaking the language of the test at home had higher achievement.

Our country is paying a heavy price for adopting two L2s in teaching our children. Some15 million Filipinos suffer from basic and functional illiteracy. The number is still rising.

Poor reading skills translate to low learning abilities and poor academic outcomes. For instance, the national career assessment examination (NCAE) given to high school students in 2008-2009 showed their average abilities to be at 43.2 in science, 41.7 in mathematics, 51.1 in reading and comprehension and 45 in verbal skills.

Last year, our neighbor Malaysia changed its 2003 English policy in science and mathematics education for the very same reasons we are changing ours. It has reverted to the original policy of using the child’s L1 (Bahasa Malaysia, Chinese, Tamil and the indigenous language) as teaching medium.

It took the Malaysians six years to change course; it took us 35 years to do so.

But make no mistake about it. Education stakeholders in the Philippines are dead serious in carrying out the new policy and catching up with our more advanced neighbors.

Last November, the Department of Education led by Undersecretary of Education Vilma L. Labrador and Bureau Director Yolanda S. Quijano met with experts in Tagaytay City, to map out a strategic plan for implementing MLE. The focus will be on the training of teachers on the new teaching methodologies and on the development of teaching materials in the local languages.

This February 18-20, 2010, the 1st Philippine Conference-Workshop on Mother Tongue-Based Multilingual Education will happen at the Capitol University in Cagayan de Oro City. The conference theme is: Reclaiming the right to learn in one’s own language. The conference aims to bring together public and private education stakeholders from different areas of the country to discuss the philosophy, strategies, directions and plans under the country’s new MLE education policy.

(Ricardo Ma. Nolasco is an associate professor in linguistics at the University of the Philippines-Diliman. His email address is: rnolasco_upmin@yahoo.com)

Ang Tukmo

2010-02-08T06:26:00.000-08:00

Teksto ni ESG

Hulagway kortesiya sa animals.howstuffworks.com

Ang tukmo (mourning dove) maoy langgam sa kabanikanhan nga makita sa tanang dapit sa Pilipinas ingon man sa ubang kanasoran labi na sa US, Canada ug Uropa.

Sagad nga anha kini sa kaumahan nga manuktok sa unsa mang mahipalgang kalan-on sa yuta: mga liso (grains), gagmayng mga mananap sama sa hilahila (snail), ubp.

Gitawag kinig mourning dove sa Iningles gumikan kuno sa tingog niini nga masulub-on kaayong paminawon; sama nga ginganlan kini natong mga Bisaya og tukmo gumikan usab sa ilang tingog.

Ang langgam nga tukmo daghan usab og klase, kapamilya sa salampati apan gagmayon nga matang. Ang baryasyon sa kolor niini mao ang brown, gray o abohon, ug dagtomong asul ug biyoleta.

Ang popular nga klase sa mga tukmo mao ang tukmong abohon (collared dove), tukmong bakikihon (turtle dove) ug ang mas gagmay pang matang nga gitawag kurukuko o kurukutok.

Sayon kining madakpan nga buhi pinaagi sa paglit-ag apan may kinaiya kini sila nga magtubok kon gunitag dugay.—

Ang Antulihaw

2010-01-22T19:34:00.000-08:00

Teksto ni Manoy Egay

ANG Antulihaw kun Oriole, usa ka matang sa langgam nga may 6.3 ka pulgada ang gitas-on ug may 20 gramos nga gibug-aton.

Ang hingkod nga laki dunay bright yellow ngadto sa pagka kolor kahil nga may bulok kastanyas sa dughan paubos, abagahan, ug sa ubang bahin sa pako. Ang hingkod nga baye dunay olive green sa ibabawng bahin ug lus-awng dalag ang dughan paubos. Ang tanang hingkod nga antulihaw dunay talinis bulok-tambis nga sungo ug may badlis nga puti sa mga pako.

Sagad makita ang mga antulihaw sa kakahoyan nga dili sutsot ang mga kahoy. Kining mga langgama malingaw sa pagpuyo sa mga kahoy labi na diha sa daplin sa kasubaan ug kasapaan.

Panahon sa pagpasanay, maningaon sila og insekto ug kaka. Kon mausab na ang panahon, mao na say ilang pagakan-on ang hinog nga mga prutas nga daling matunaw sa ilang tinai.—

Ang Punay

2010-01-22T19:20:00.000-08:00

Teksto ni Manoy Egay

ANG punay kun fruit dove (Ptilinopus) usa ka langgam nga kamatang usab sa mga salampati. Makita kini sa Southeast Asia ilabi na dinhi sa Pilipinas ug ngadto sa Australia ug ubang mga nasod sa Pasipiko. Usa kini ka dakong pamilya sa salampati nga may 50 ka matang apil na ang uban nga nangahanaw o wala na igkita sa tawo.

Ang mga fruit dove nanimuyo sa kalasangan, sa mga lati o lasang-lasang ug makita usab sa bag-ong milipang kakahoyan. Ang laki maoy naghupot sa teritoryo sa pagsanay, ipadayag niini ang iyang kaandam sa pagpasanay pinaagi sa pag-isa sa mga pako, pagkiay-kiay sa lawas ug pag-agumod. Panalipdan niini ang iyang teritoryo sa kalit nga paglabok-tuhak kon ugaling mapakyas sa pagpadayag nga kini iyang teritoryo. Ang baye maghimo og nipis nga salag nga gama sa mga tukog sa kahoy, gamot ug mga sagbot nga hinakot sa pares nga laki diha sa kahoy ug mangitlog og usa apan usahay duha ka puti nga itlog.

Ang hingkod nga laki lutong pula ang nawong nga dunay itom nga suwang, walay marka sa berdeng bahin sa itaas apan may puti sa bahin sa ubos, nga dunay pughawng pulang pat-ak-pat-ak sa dughan ug bulok kahil ngadto na sa pagka tsokolate ilawom sa ikog. Ang baye nahilahi sa laki kay ang nahauna dunay lugom pink nga nawong ug abohong suwang. Ang ubos nga bahin berde, ang tiyan puti ug sinamon ang ubos sa ikog. Ang bayong nga punay uamgid sa baye apan dunay berde ang nawong. Ang bayong hingpit nga makabaton og balhibo sulod sa 39 ka semana gikan sa pagpamalhibo niini.

Ang punay manggiulawon ug lugos kamatikdan tungod kay mag-camouflage kini sa kadahonan gumikan sa ilang berde nga balhibo. Kasagaran kining makita nga mag-inusara ug magpares, apan ang daghang panon magkatapok panahon nga maningaon sa itaas sa namungang kahoy. Direkta kining mokaon sa hinog nga mga bunga sa kahoy o sa yuta gikan sa tagak nga mga pagkaon sa mga kalaw o mga unggoy. Sahi sa ubang salampati, apan lahi sa kadaghanang mga langgam, makainom kini pinaagi sa pagsuyop.—

Ang Tamsi

2010-01-21T03:45:00.000-08:00

Teksto ni Manoy Egay

Ang langgam Tamsi (sunbird) daghan sab og matang kun species. Kining naa sa hulagway maoy komun nga maniba sa tanaman sa mga balisbisan.

Laing matang sa tamsi ang ginganlag "tamsing pulag dughan" kay may pula man nga mibadlis sa dughan niini. Itom o medyo abohon ang bukubuko sa tamsing-pulag-dughan, dili sama aning atong nakita sa hulagway nga buwagawng berde o dagtom-dalag.

Ang mga tamsi usa sa mga langgam nga hawod mohimog maanindot nga salag nga sagad magbitay sa tago nga mga kupungkupong. Kugi silang motagik sa ilang salag nga hinimo sa mga lanot, tagak nga mga balhibo ug uban pang mahumok nga mga butang nga dili daling tuphon sa tubig.

Ang Alimukon

2010-01-21T03:33:00.000-08:00

Teksto ni ESG

Ang Alimukon – Wood Dove – (Turtur abyssinicus) laing kamatang sa mga salampati (dove) o punas (pigeon) nga susama sa manatad gawas sa kolor ug ilang habitat. Daghan kini kanhi dinhi sa Pilipinas, apan tungod sa nagkaupaw nga kakahoyan ug sa way puas nga pagpamusil, nagkanihit na kini karon.

Lahi sa manatad nga sagad anha sa yuta manuktok, ang mga alimukon anha ra sa mga kahoy nga maningaon sa gagmayng mga bunga o berries. Kining matanga sa langgam hipalgan usab didto sa Africa ilabi na sa habagatan sa Saharan Desert.

Maghimo kinig salag nga gama sa mga tukog diha sa punoan sa kahoy, kasagaran sa akasya, ug mangitlog og tagduha nga bulok krema. Tulin kining molupad nga dunay regular nga kumpas ug panagsang dayag nga labtik sa ilang mga pako nga maoy kinaiya sa kadaghanang punas.

Ang hindneck sa likod, pako ug ikog luspad nga grey brown, ug ang tinikyop nga mga pako dunay itom nga metallic patches. Dunay duha ka itom nga black bands sa likod. Ang agtang, korona sa ulo ug tangkugo bluish grey, ug nagkahanap nga puti sa nawong. Ang ilawom nga bahin sa lawas pinkish, nga may puti sa tiyan.

Kasagaran itom ang sungo sa alimukon. Ang tingog niini madungog nga hoot-hoot-ho-tu-tu-tutot. Ang bayeg laki pupareho ra, apan ang mga bayong dagtom kaysa mga hingkod, may naghagdan-hagdang bulok-abo sa ubos, ug pipila ka puntik-puntik sa pako.

Ang mga alimukon managpanon nga mamatog sa kahoyng may hinog nga mga bunga.—

Ang Manatad

2010-01-21T03:18:00.000-08:00

Teksto nila ni ESG ug ETA
Mga hulagway kortesiya sa flickr.com

Kining manatad maisip nga usa ka matang sa salampati ug usa usab ka punas (pigeon)! Gitawag kini sa daghang ngalan apan sama rang langgama. Ang manatad kun emerald dove (Chalcophaps indica) halapad ang kaylap sa pagsanay nga hipalgan sa tropikong mga dapit sama sa habagatang Asya gikan sa Pakistan ngadto na sa Sri Lanka ug sa sidlakan sa Indonesia ug amihanan ug sidlakang Australia. Gitawag usab sa ngalan nga green dove ug green-winged pigeon, ang manatad dunay daghang subspecies, diin duha niini makita sa Australia, ingon nga longirostris (gikan Kimberly, Western Australia ngadto na sa Cape York Peninsula) ug chrysochlora (gikan sa Cape York Peninsula ngadto sa habagatang New South Wales ingon man usab sa Norfolk Island ug Lord Howe Island).

Kining langgama komun nga makita sa kalasangan, umahan, garden, katunggan o baybayon. Maghimo kini sila og salag nga gama sa mga tukog diha sa kahoy sa gihabogong lima ka metro ug mangitlog og tagduha nga bulok krema.

Tulin kining molupad og direkta, nga dunay regular nga kumpas ug panagsang dayag nga labtik sa ilang mga pako nga maoy kinaiya sa kadaghanang manatad. Sa ekspresyong Bisdak, nahimo kining sanglitanan sa kaabtik o kaidlas: "Tulin pas manatad" o "Idlas pas manatad". Kasagaran kining molupad nga ubos suot sa kakahoyan (ug sa katulin sa ilang paglupad, may mga higayon nga aksidente kining mahasulod sa mga arkitektura sama sa balay sa kabanikanhan agi sa bukas nga bentana o kaha mahabangga sa mga bungbong labi na sa binildohang bahin), apan kon matugaw mas pilion niining mopasok sa libon kaysa molupad.

Ang mga manatad may igo-igong gidak-on apan mas gagmay kaysa komun nga salampati, duna kiniy tipikal nga gitas-ong 23 ngadto sa 28 sentimetros (10-11.2 ka pulgada). Sama sa ubang langgam, ang laki adunay mas hayag-madanihon nga kolor: puting puntik sa tumoy sa abagahan ug abohon nga korona sa ulo, nga wala sa mga baye. Ang mga baye sagad nga tabunon nga dunay bulok abo nga marka sa abagahan. Ang laki magpasundayag og kinimpit nga pagsayaw panahon sa pagpamirig-birig.

Kanunay silang magpangita og tagak nga prutas sa yuta ug diyotay lang ang panahon nga ilang igugol sa itaas sa kahoy gawas kon mamatog. Mokaon sila og liso ug prutas sa nagkadaiyang tanom ug medyo anaron. Ang manatad maoy giila nga bahanding langgam sa Indian State of Tamil Nadu.—

20-days-old pechay & 30-days-old-kangkong

2010-01-13T05:54:00.000-08:00

Mga hulagway ni Manoy Egay

Ang kaniadtong linghod pa, karon masud-an na. Nagpangita nag tiil sa pata, hehe!

Sa 25 pa lang ka adlaw kining China LP Kangkong, kanang petsay sa tupad nga plot 15 ka adlaw pa lang. Makita sa unang piktyur nato (nga naposte sa miaging semana) nga ang petsay alang-alang pang anihon. Pero niini karong retratoha, puyra buyag, ang petsay puyde nang isagol sa lauya.

Mora lag way iban ang tangkong sa, pero sige nang hinarbesay, uy! Ang nakasubo gyog ani, usa namo ka silingan nga wa kapugong sa kaibog, hehe! Naunhan pa mi. Pero way bale, uy. Di man gyod maato. Ako pa man gani manghagad kon kinsay gusto moutan kay anugon man sad nga moguwang lang. Total, ang saha ini, mga uska semana, mautan na man pod.

Greens & Reds

2010-01-04T18:22:00.000-08:00

Photos by Manoy Egay

Sa kagamay sa lugar sa among nataran, dili pod magpaalkanse si Misis sa mga tanom niyang masetas. Kanunay na hinuon ming maglalis kay iya na mang gianam-anam og ilog ang akong puwesto. Sa primero, maayo na namong sabot nga iyaha ang lugar nga simpig sa bungbong, ug wa koy paki kon unsay iyang itanom. Hasta pa ang dapit sa pultahan iyaha sab, bisag pun-on pa niya sa mga kaang. Ang koral sa atubangan, iyaha pod, diin gipamatongan gihapon niyag dagkong kaang sa lainlaing masetas.

Ang resulta, ang aling haloblak nga kanhi gipamatongan nakog kaang sa mga sibuyas, karon iya nang naseripo nga gipamatongan niyag mga kaang sa lainlaing tanom nga mamuwak. Ahaka lagi!

Aw, nindot man sad nuong tan-awon ang mamuwak nga mga tanom. Pero kutob ra lagi ta sa tan-aw, di ta makakaon. Wa gyoy sama sa mga utanon. Pero, ahhh, wa na lang ko magdaghag langas, uy! Hay labig di na pod ko niya patamnon.

(Aw, tuod no, naa man sad diay buwak nga makaon, sa?)--

Full View sa 15 sq.m Garden

2010-01-04T17:54:00.000-08:00

Hulagway ni Manoy Egay

Labihan ra gyong hagip-ota ang 15 metro-kuwadradong luna. Apiki kaayo. Pero kay mao ra may bakanteng puyde katamnan, hala na lang. Ug mao kining makita sa hulagway, akong gibahin sa pipila ka plot aron matamnan og lainlaing utanon.

Sa atubangan, gibahin nako sa tulo ka plot. Ang kinaunahang plot, sa primero, gitamnan nakog kamatis (makita ang hulagway sa "Oh, my Kamatis") nga karon gipulihan na sag petsay, ang sunod gitamnag tangkong, ug ang kinadaplinang plot simpig sa koral gitisokan nakog mga talong.

Sa isigkakilid sa koral, duna say gamayng luna nga katamnan. Ug mao kanang makitang tangad sa tunga. Hinuon, ang tangad gitanom nako sa gubaong balde buwahan sayon rang mabalhin-balhin og butang kon gikinahanglan. Tupad sa tangad, makita ang nagsugod na pagkatay nga Pole Beans. Ang ali nga haloblak gipamatongan nakog gagmayng mga kaang nga gipanamnag sibuyas, diin sa ubos naa sab ang kaang sa linghod nga mga tangkong.

Okra ug Kamunggay

2010-01-04T17:31:00.000-08:00

Hulagway ni Manoy Egay

Kining hulagwaya maoy usa sa mga sayong talan-awon sa akong garden sa mga utanon. Usa sa akong gikonsiderar sa pagpananom mao ang mga utanon nga labing gikinahanglan sa panimalay.

Tungod sa kalimitado sa espasyo, kinahanglan nga ang matanom kadto lang mga importante kaayo ug daling magamit. Ug busa, ang una nakong gitanom mao ang upat ka punoang kamunggay. Dayon, gilumbayan nakog mga okra ang isigkakilid sa dalan-dalang sinemento.

Makalingaw sab ang okra kay labihan kini ka himunga. Mga usa ka bulan ug tunga, magsugod na kini pagpamuwak, ug unya ang way hunong nga pagpamunga. Kada dahon niini magsipit kinig bunga nga kinahanglang anihon matag 3 ka adlaw kay moguwang man sab kon dili anihon.

Galing lang, nasipyat ko nga gilumbay ko kini pagtanom sa kilid sa agianan. Dapawon diay ang okra ug katol nga mahidapat sa panit matag agi namo tungod kay diha man lagi kini ikatanom sa kilid sa agianan. Ang mga bata nga dili makapugong pagkawot sa kakatol gitaptan nuog nuka-nuka.

Kangkong ready for harvest

2010-01-02T01:28:00.000-08:00

Mga hulagway ni Egay

Ang 12-days-old China LP Kangkong karon 25-days-old na ug puyde nang adobohon, law-oyon, o ihugaw-hugaw sa linat-ang baka o tiil sa baboy.

Hala, pag-utan. Sakto ra sa tubo, kay maayo ang panahon. Labong ug laming pangutloon.

Mahurot kaha nig dali kon pamilya ray mogamit? Lagmit dili, ug makapanghatag pas silingan. Siyarog dili pod sila magtanom og ila sa kapulihay, di ba?

Talong sa Lata

2009-12-26T01:38:00.000-08:00

Kuha ni Manoy Egay

Duna sab tay talong sa lata, Bay. Tulo ka punoan ning sa lata ug unom sa plot. Namunga baya pod ang sa lata, galing igo rang nakabungag tagutlo, ako nang gipang-ibot. Dali ra man gong nangasandaw ug wa nay kalaki tan-awon. Alkanse sa gugma, matod pang Itsoy.

Mas maayo ang natanom sa yuta kay sigeg panalingsing, sige pog pamunga.

Aw, itlog na lay kulang, makatorta na, uy!

Tanglad sa Silingan

2009-12-26T01:31:00.000-08:00

Kuha ni Manoy Egay

Ayg saba, tanglad ni sa silingan, akong giretratohan. Duna baya koy tanglad o tangad sa balde pero dili ingon ini kalabong kay kusog ang tinuwahay sa balay.

Pero di sad baya maato namog konsumo kay puyra buyag, kugihan mang manahon tangara.

Naeres lang sa kompyuter akong retratong payl adto maong kini lang sa silingan atong saw-an.

Alugbati sa Balde

2009-12-26T01:21:00.000-08:00

Hulagway ni Manoy Egay

Alugbati, Bay, para padangog sa tiyan. Puwerte ning partner sa tangkong, saluyot ug kamunggay.

Usa ka bulan pa lang ni sukad sa pagtisok. Ug tan-awa... kutloig pang-utan, di ba may sobra pa alang sa sunod adlaw.

Wa ka masina? Ayg kabalak-i kon wa kay lunang katamnan kay sa balde ra na milipang.

Uy, ayg kaikog pagkuha, duha ka balde nang akong gitamnan, busa may reserba pa ta. Di lang masulod sa screen sa kamera ang usa. Hehe!

Siling Ha'ng

2009-12-26T01:16:00.000-08:00

Hulagway kuha ni Manoy Egay

KAY naay sibuyas sa lata para sa kinilaw, nia poy duha ka punoang siling ha'ng. Pus-ig toda, Bay, aron mosamot kalamian.

Unsa man, naa kay sinugba diha kay atong silian!

Sibuyas sa Lata

2009-12-26T01:01:00.000-08:00

Mga hulagway ni Manoy Egay

KON dunay tangkong sa kaang, duna sad tay sibuyas sa lata. Ayaw na pagpalit sa gagmay kaayong bugkos sa merkado kay dia tay masip-ak dihadiha. Way tihik-tik nga lamas. Unsay imo, kinilaw? Sinugba? Inasal?

Kon naa kay napulo ka latang ingon niini, maato pa kahag gamit sa pamilya? Pagsip-ak og usa o duha ka saha, igo na.

Tangkong sa Kaang

2009-12-26T00:49:00.000-08:00

Hulagway kuha ni Manoy Egay

KON way lunang katamnan, pananom sa kaang. Inay masetas nga pang-adorno lang, tamnig mautan sama ining upland kangkong.

Kining tangkong sa duha ka kaang igo na kaayong isagol sa sinabawng sud-an, linat-ang baka o manok-Bisaya.

Petsay, Bay!

2009-12-26T00:24:00.000-08:00

Mga hulagway kuha ni Manoy Egay

KON pul-an sa tangkong, niay petsay. Dali ra sad maani ang petsay, 25 ngadto sa 30 gihapon ka adlaw sukad sa pag-transplant.

Kining hulagway sa itaas maoy unang batch sa pagpananom nako sa gamayng luna sa atubangan sa among payag. Gawas nga kalingawan ug maayong ehersisyo, aw, libre nang utanon. Kana pa bay paliton? Segurado pang presko.

Kining sa ubos nga hulagway ikaduha nang batch, luna nga kanhi gitamnan og kamatis. Medyo dugayng milipang ning petsaya kay naatol sa pagdangarang ni Bagyong Ondoy diin way puas ang inuwanay. Dihang mikalma ang uwan ug mibanos ang init, nanambok ang mga tanom, nanglunhaw, ug mao kining nia, naghulat na lag makapalit og lab-as nga isda o karneng baboy. Hehehe!

Ayyy, katam-is sa sabaw!

Anihonong Tangkong

2009-12-26T00:19:00.000-08:00

Hulagway kuha ni Manoy Egay

ANG andam nang anihong China LP Kangkong, mga 25-30 ka adlaw sukad sa pagtanom.

Ay, libre gyong sud-an, uy! Adobong tangkong? Sagol sa utan o tinuwang isda? Nia...

12 Days Old Kangkong

2009-12-25T23:34:00.000-08:00

Mga hulagway ni Manoy Egay

ANG 12 pa lang ka adlaw sukad sa pagpugas nga China LP Kangkong, usa ka upland kangkong nga inugmad sa East West Seeds Company.

Sa dili pa ipugas, hamogan una ang mga liso pinaagi sa pagputos niini sa basa nga panapton sulod sa otso oras o sukad sa sayong hapon hangtod sa pagkabuntag nga maoy adlaw sa pagpugas.

Ipugas kini sa gilay-on nga 3/4 ngadto sa usa ka dangaw lamang nga may 2-3 ka liso matag hutok. Esprehan o buboan og tinunawng abonong Urea (2-4 ka kutsara matag usa ka balde nga tubig kun 1 ka kutsara matag 2 ka litrong tubig) human sa usa ka semana gikan sa pagpugas. Hinuon, mas maayo kon organik nga abono ang gamiton.

Ang China LP Kangkong mahimo nang anihon 25 ngadto sa 30 ka adlaw gikan sa pagtanom. Sa komersiyal nga pag-ani, iboton kinig largo. Apan kon alang lang sa panud-an sa panimalay, mas maayo nga putlon lang (gamit ang kutsilyo o gunting) ang punoan aron kini makapanaha. Gitambag nga puk-on gayod pagputol kay kini makahatag og mas daghan ug tambok nga mga saha.

Ang ingon niini lang kadako nga plot (nga may mga 50 lang ka hutok) sa tangkong dili na maatog utan sa pamilya. Hunahunaa lang nga mga 10 ka adlaw sukad sa pagputol, mahimo na usab nga anihon ang mga saha niini.

Panaw Latas Sa Kapintas ni Ondoy

2009-10-05T02:38:00.000-07:00

Ni E.S. GODIN
Mga hulagway kuha sa tagsulat

KAADLAWON pa lang sa Biyernes, nagbunok na ang kusog nga ulan ug molunay lamag kadiyot mobalik na mag kusog. Gitaho sa PAGASA nga nagdangarang ang bagyong si Ondoy ug gibanabana nga moigo sa Metro Manila pagkahapon sa Sabado, Septiyembre 26, 2009.

Sanglit half day ra mig Sabado, maoy diha sa hunahuna ko ang pagpaulig sayo kay budlay kon hiabtan sa grabeng trapik. Apan mag-alas onse na lang sa udto wa pa ko makagawas sa among buhatan. Seguradong makakaligo kon mosungasong sa ulan. Si Ely nga gikan sa gawas naghingasoy nga lawom na ang tubig ug nagsikadsikad na lamang siya pasulod sa Intramuros. Ang ubang kaubanang dunay mga sakyanan nanagsugod nag katarantar— dili sa grabeng baha apan sa wa nay kalutsan dulot sa wan-a mag-irog nga trapiko.

Mag-alas dose na dihang midesisyon kong magpaduas sa ulan. Apan dili malalim ang buhos sa tubig. Sa Kalye Muralla tagatuhod na ang tubig. Kuyog sa kaopisinang Mora, nagpahatod mig sikadsikad tabok ngadto sa estasyon sa LRT sa Central. Di na bale ang P100 nga pangayo sa tawo, ang importante nga makaabot ngadto sa estasyon sa tren. Pero tabla rag wa mi manakay adto kay pagtabok namo sa dakong dalan atbang sa Manila City Hall, tagahawak na ang tubig. Unya pagtunda na unta namo sa silong sa LRT, gipugngan sa lispo kay aron kuno dili mosamot kahuot ang agianan. Napugos mi paglusad sa tubig nga igo gyong misangyad sa akong puyohi. Sus, katugnaws inatay!

Pagsaka namo sa LRT, naghuot ang mga tawo. Din-a maila ang linyas manglukatayg tiket kon hain ra mag-agi. Pero wa gihapoy sapayan. Ang hinungdanon nga may kasakyan. Sa isip-isip ko, sa ingon kadakong baha, seguradong ang tren na lay bugtong kasakyan. Ug kon makaabot lang kog Balintawak, adto na lang ko moatang og bus pauli sa San Jose del Monte, Bulacan. Busa, ang akong destino pa-Monumento pinaagi sa tren. Gikan didto mosakay na lamag dyip pa-Balintawak.

Aguyyy! Naunsa man ka nga pag-abot nakog EDSA-Monumento (twa. hulagway sa ibabaw, mga tawong nanagpayong) estranded na man sab ang mga sakyanan. Lapas sa tuhod ang tubig nga nakapahimong morag dakong sapa sa lapad nga EDSA. Bisan sa nagkanuos nga ulan, kay mag-alas tres na sa palis, kuyog sa panon sa mga tawong nanglakaw, misugod kog baktas paingon sa Balintawak. Sa hunahuna ko pa, segurado nang makasakay didto kay morag imposible nang lanapan pa sa tubig ang modernong dalang NLEX. Bisan sa kakusog sa ulan, alegre ang binaktasay tungod sa kadaghan sa tawong may sagol kanunayng mga siaw. Sigeng singgit-singgit ang uban nga morag nagrali: Ibagsak si Gloria!

Pag-abot nako sa nanagsapawng tulay sa Balintawak, diha ko pa hiamgohi ang makalup-og nga kahisagmuyo. Di na madasdas sa dagkong bus ang ilawom sa EDSA kay lapaw na sa tawo ang tubig. (Twa. sa hulagway, dili na makita kanang sementong ali sa tunga tungod sa kalawom sa tubig.) Ang mga Santrans nga maoy mobiyahe padu’ng sa amo, minghanag sagka sa ibabaw pagpangitag kalutsan apan wan-ay kaagian. Nasera ang tanang dalan sa naestranded nga mga sakyanan. Sa tan-aw nako, di madalig kabadbad ang maong trapik. Ug kay labihang basaa na nako, wa nay kapuslanan ang pagbalik sa agi. Busa, kaysa magtungok sa katugnaw, mas maayo pang ihinay-hinay og lakaw.

Dihadiha, nangita kog kalutsang makalapos sa NLEX. Ug unya, ang makutas nga pagbaktas uban sa pipila na lang ka nanaghut-ong-hut-ong nga katawhan. Sagol-sagol ang rumbo— dihay mouliayg Malolos, dihay pa-Bocaue, dihay pa-Valenzuela, Meycauyan, ug sa sama nakong motungas pas San Jose del Monte. Walay wala mabasa kay bisan kadtong dunay dalang payong hampakon man matag karon ug unya sa kusog nga hangin ug ulan. Mas makahilap sa balatian ang dunay dalang mga bata. Pero tanan lagmit usa ray diha sa hunahuna: ang makauli na aron makalingkawas ug masusi ang kahimtang sa isigkapinuy-anan.

Samtang gabaklay, pasiplatan nakog panagsa ang nanagsiyok nga mga posteg alambre sa kuryente, mga billboard nga nanaglagapak, mga kahoyng way puas nga gikuray sa hangin. Dili angayng mokompiyansa kay tingali pa mag may mokalit paghagsa busa kanunay kong gitantiya ang distansiya niini. Lapad ang NLEX nga walay bisan usang sakyanang nagdagan ug sa banabana nako, duna pay igong kaiplian kon simbako may daotang mahitabo.

May mga taga highway patrol ug sa paniid ko, nanagbantay ug nanagmonitor sa sitwasyon. Salamat kay mitugot sab sila sa among pagbaktas: "Sige, kesa mag-antay kayo sa wala, maglakad-lakad na lang. Ang Valenzuela 3 km. lang ‘yan, pwedeng lakarin," maoy pu’ng sa usa. Pagsuling nako sa signboard sa kilid, sus inahak, 10 kilometros pa ang Marilao diin didto posibleng makasakay na kog dyip lahos sa amoa. Pero wa nay kapilian, alang-alag mobalik pa, hala na lang, padayon sa panaw.

Sa duol-duol na mi sa Malinta exit, diha na poy panon sa mga sakyanan nga nangaungot. Ngano kaha? Sus, mao diay kay ang nawawog nga bahin sa dayon nang flyover (twa. hulagway diin nanagpaabot ang mga tawo ug mga sakyanan samtang ang ubang tawo namidpid sa daplin nga makalabang) lawom sad kaayog tubig, lapaw sa tawo. Ang ubang mga tawo namidpid sa kilid, pero kinahanglang langoyon. Di ko magsilbi, sa hunahuna ko pa, kay may dala kong bag diin giseguro ko lag putos sa selopen ang kamera, selpon ug pitakag mga tsekeng ipadalahay sa mga writer. Hayag pa sa among pag-abot didtong dapita ug sa tantong uestambay, naabtan mig kilumkilom. Bubentaha kay taligsik na lang apan wa gihapon ko kabuylog panguhag retrato kay delikadog tuphon sa tubig ang kamera.

Dangtag mga tunga sa oras, misulayg ubog ang nahauna sa larayng dakong trak (close van) sa Sterling Paper Co. ug sa dihang sa tan-aw ko nga molahos, midali-dali kog kapyot sa luyo uban sa lain pang tulo ka tawo. Pagdunggo namo sa pikas tampi, daling gikupogan sa mga tawo ang trak diin mipahibalo ang drayber nga pa-Bocaue lang sila. Wa ko motiwas og sakay sa kabalaka nga tingalig masaag na hinuon. Ug busa, padayon sa pagbaktas.

Human sa mga tulo ka kilometrong gibaklay, diha na say laing lawod sa tubig. Mga 500 metros ang gilapdon pero bubentaha kay madala rag ubog. Sa lawom-lawom nga bahin, manungtong mi sa sementadong ali sa tunga sa haywey ug adto mi manglatay nga makatabok. Dili su’g ang tubig busa way kuydaw kon maligas sa mga 12 pulgadas lang nga gilapdon sa among gilatayan gawas lang niadtong dili maantigong molangoy.

Pagsapong namo sa pikas mamala, laing makaugtos nga pagbaktas. Apan sa dapit na sa Marilao, diin may laing sapa kansang taytayan gilapawan, laing kalbaryo na usab nga makalilisang. Morag dagat ang palibot kansang lupa-lupa nga mao kintay sapa, nawagtang. Ang tubig misaop sa nanguhay na untang kahumayan ug miawas sa sementadong ali sa tunga sa NLEX (makita sa hulagway ang nag-overflow nga tubig sa pikas dalan, diin diha mahulog ang akong reading glass) nga nakapahimo niining daw busay nga lisod masungasong paglabang sa tawhanong umoy. Ang lain nakong gikabalak-an, pastilag moariyag kalit ang tupong-sa-liog nga sementadong ali sa tunga, kadako kaha sa tubig nga among sagubangon. Tagatuhod ra ang tubig sa pikas karsada habig sa inambakan apan labihan kasulog. Dihay pipilang nangaresgar paglabang pero dihang nakitang nangatumba ug gipang-anod, wala na mi nahimo gawas sa paghinud-ong na lamang sa makalilisang talan-awon. Hinuon, sagad niadtong nangaanod nakakapyot ra sa mga kahoy sa kadaplinan ug nakakawas rag balik. Ang wala nako matataw kon tanan ba kanila nakalingkawas. Dulom na niadtong tungora ug nakahatag lag diyotayng dan-ag ang mga suga sa mga sakyanang nanaghulat sab didto sa layong atbang.

Laing mga tunga sa oras ang milabay una manglabang ang mga tawo. Misunod ko sa panon pero pag-abot sa tunga, mihunong ko kay napanid-ang nakahatag dugang kalisod ang wa nako mahubong sapatos. Pero dihang nanguma kog maayo sa tunga aron unta paghubo niini, laing panon sa mga tawong nanaggunitay paglabang minghasmag kanako luyo sa akong pagpugong ug pagsinggit og kadiyot una. Gawas nga ngitngit na, ang tiningob nilang kusog tingali lisod nang kamenoran maong nasahid ko nila ug maayo gani kay nakahigayon ko pag-ulyahot sa ilokan sa usa ug wa ra ko matumba. Ang nakadaot kay ang akong reading glass nga gikaw-ing ko kanunay sa akong agtang, nasahilan diay ug nahulog sa nagbagudlos nga tubig.

Sa bukana sa Marilao exit mismo, tagahawak sab ang tubig. Pero sayon rang maubog lahos sa tollgate. Wan-a nako isul-ob og balik ang gihubong sapatos. Sementadong kalsada ang among gisubay apan kaduha kun katulo ko makasindol og saag nga isda. Grabe kalang-og ang tubig tungod sa daghang dagkong piggery ug poultry sa dapit nga giabot usab sa baha. Lahoson unta namog tabok apan sa unahan dapit na sab sa tulay (sa hulagway, mao kanang taytayana ang gilapawan diin kanang sanga sa akasya dapit sa tunga mailang giabot pa sa tubig gumikan sa mga sagbot/basurang nangasangit), mga doble na sa tawo ang giladmon sa tubig ug kay may bahing masigpit, seguradong labihan kasulog niini. Namalik mi sa mabaw nga bahin ug didto nagtutaghulat pag-estorya.

May tinugyanan sa barangay nga nanapit pag-adto sa ilang barangay hall diin mahimo ming adto magpalabay sa oras. Apan wa dangtig dugay, diha nay bus nga nakalusot. Naneguro kog uliot sa nanagdasok nga pasahero. Wala man kini makalarga dayon kay nagpaabot pang mohubas-hubas ang tubig igong makaya paglabang, ingon sa napaneguro ko nang makauli gyod ko niadtong gabhiona. Mag-alas dose gyod sa tungang gabii nga nahiabot ko sa balay. Pait kadtong maong panaw, apan salamat nga ingon ra niadto ang among nasinati. Mas sakit pa diay ang nakita natong mapait nga mga talan-awon sa telebisyon.—

Mga opisyal sa FAMAS nanumpa

2009-09-03T04:43:00.000-07:00

TNB, Bisaya Septiyembre 16, 2009

Gipapanumpa ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo sa ilang katungdanan ang bag-ong nangapiling mga opisyal ug direktor sa Filipino Academy of Movie Arts and Sciences (FAMAS) nga gipahigayon sa Malacañang niadtong Agosto 27, 2009.

Ang pagpanumpa gipangunahan ni Angelo "Eloy" Padua, presidente ug ubang mga opisyal ug mga direktor nga sila si: Alice H. Reyes, 1st vice-president; Elvira Gonzales, 2nd vice-president; Amalia Rosales, treasurer; Florence Tañagras, secretary; Dennis Aguilar, PRO; Art Tapalla, auditor; ug mga direktor nga sila si Domingo Landicho, Saturnino Sofranes, Reynaldo Duque, Efren Montano, Ner Jedeliz, Apolonio Reyes, Wilberto Villamin, ug Edgar Godin.

Nanumpa usab ang mga tsirman sa mahinungdanong mga komite nga mao sila si Junne Quintana ug Brian Lu, external affairs; Junne Quintana, special awards committee; Vir Mateo, screening; Elvira Gonzales, membership ug Alice H. Reyes, internal affairs. Mga legal council sila si Atty. Rhoniel O. Redula ug Atty. Raul B. Marifosque samtang sila si Tita Arcilla ug Fernan Reyes mga adviser.

Ang gipapanumpang FAMAS Board nangapili sa eleksiyong gipahigayon human sa pagtaliwan ni Arturo M. Padua niadtong Marso.

Sa pagkakaron, nangandam na ang grupo alang sa 57th Annual FAMAS Awards Night nga ipahigayon sa Oktubre 2009.--

DepED ORDER: Use mother tongue to improve learning

2009-07-29T20:24:00.000-07:00

Bisaya Agosto 12, 2009

The use of the mother tongue as primary medium of instruction from pre-school up to at least grade three is now a Department of Education policy, Secretary Jesli A. Lapus announced last July 14.

DEP-ED Order No. 74, series of 2009, nullifies the 35-year old bilingual directive laid down in the 1970s on English and Filipino as the only languages of instruction. Neither English nor Filipino is the first language (L1) of most Filipinos.

The historic policy widely referred to as mother tongue-based multilingual education (MLE) aims to improve learning outcomes and promote Education for All (EFA), Lapus said.

Citing findings from international and local research, he stated that:

Learners acquire reading skills more easily in their first language (L1) than in a second language (L2);
Pupils who start to speak, read and write in their L1 learn an L2, like English, more quickly than those exclusively taught in an L2.
Learners develop cognitive, linguistic and academic competencies much faster in their L1 than in an L2.

Under the new order, Filipino and English will be taught as separate subjects in the early grades and will be used as media of instruction when students are "ready". This means, when they have gained sufficient proficiency in the two L2s, as determined by DEP-ED. English and Filipino will remain the primary languages of teaching in high school, with the mother tongue as auxiliary and supplementary medium.

Lapus clarified that MLE will only be implemented at the level of the school, division and region after meeting certain conditions. These include: the establishment of a working orthography or spelling system; the formation of a technical working group to oversee the program; the development, production and distribution of culturally relevant but inexpensive L1 materials; in-service MLE training of teachers; the use of L1 for testing; and maximum participation and support from the LGU, parents and community under the concept of school-based management. The new policy also extends to the alternative learning systems and the madaris schools.

Philippine education stakeholders and linguistic experts have been clamoring for a change in the language-in-education policy. They have identified the disparity in the home and school languages as a major factor in the worsening functional literacy levels, high drop-out rates, and low learning outcomes among Filipino pupils.

Dr. Ricardo Ma. Nolasco of the UP Department of Linguistics noted that two out of three Filipinos, between the ages 10-64, do not understand what they are reading, based on the 2003 FLEMMS survey. According to the 2008-2009 results of the national career assessment examination (NCAE), the reading comprehension and verbal abilities of 4th year high school students are at a low 49.1 and 43.0 respectively for the public schools, and 57.9 and 52.1 for the private schools.

Representative Magtanggol T. Gunigundo I of the second district of Valenzuela praised Lapus for finally looking at the linguistic research and not relying on the anecdotal evidence. According to the Valenzuela solon, the new policy protects the Filipino children’s right to be educated in their own language, and at the same time builds a strong foundation for learning English and Filipino as languages of wider communication. He also urged his colleagues in Congress to set aside a portion of their countryside development fund for teacher training and graded materials development in the L1.

Mel Awid of the Translation Association of the Philippines expressed her organization’s willingness to provide DEP-ED with the necessary language and literacy expertise for preparing big and small books in the local languages. She also said that the responsibility of developing L1 materials should primarily rest on the language communities themselves.

NAKEM International, an association of Ilocano educators and writers, through its president Aurelio Agcaoili, lauded the new policy as ushering a new period of linguistic and cultural justice in the Philippines.

Ateneo de Davao University professor and Palanca awardee Macario Tiu disagreed that the new language in education policy should stop at grade three and maintained that it should proceed all the way up to college. "All the advanced countries in the world teach their students in their own languages," Tiu added.

Dr. Paraluman Giron, CALABARZON DEP-ED regional director allayed the fears of parents that the new directive will negatively affect the learning outcomes of their children. She recounted MIMAROPA"s successful experience in using MLE in mathematics education under the "Double Exposure in Mathematics."

The change in language-in-education policy in the Philippines comes in the heels of Malaysia’s reversal of its English-only policy in teaching mathematics and science. Deputy premier Muhyiddin Yassin said that the government is convinced that science and math need to be taught in a language that will be easily understood by students, which is Bahasa Malaysia in national schools, Mandarin in Chinese schools and Tamil in Tamil schools.
There are around 170 languages in the Philippines, the top 12 of which are spoken as L1s by 95% of the populace.

(The 170+ Talaytayan MLE consortium is an alliance of education stakeholders from the University of the Philippines, Philippine Normal University, Mariano Marcos State University, Ateneo de Davao University and other teaching institutions, and includes non-government organizations, like Save the Children, NAKEM International, DILA Philippines and the Translators Association of the Philippines. It is headed by Dr. Ricardo Ma. Nolasco of the UP Department of Linguistics and may be contacted at 926-9887 or at rnolasco_upmin@yahoo.com)

Oh, akong Kamatis!

2009-07-18T01:45:00.001-07:00

SA gamayng nataran sa among payag, sa bag-o namong gipuy-an sa Bulacan, nabuang kog pananom og mabisan unsang madali-dalig utan.

Kining kamatisa maoy resulta sa akong kayabag. Di diay tingali tinuod nga pansil na ang kayutaan sa atong nasod nga Pilipinas.

Dili pod igong alibay nga kuno dili kapananom kay walay yutang katamnan. Sa tinuod lang, kining lunaa nga akong gikalingawag pananom bale rag 4.5 x 3.5 metro kuwadrado.

Pero kompletos rekados ni, kon mangiliw kag utang linaw-oy o utan Bisaya.

Sulod aning gamayng luna, dunay petsay, kamote, okra, haybrid nga tangkong, upat ka punoang kamunggay, ubp. Ang tangad, alugbati, sibuyas, sili, luy-a ako lang gipananom sa mga kaang, mga balde ug plangganang guba.--

MISS EARTH 2009

2009-07-18T01:36:00.001-07:00

MGA MANANAOG SA MISS EARTH 2009, MIBISITA SA BISMAG

SULOD sa buhatan, bililhon ang paglatagaw sa mamugnaong mga hunahuna sa mga nanagdumala sa upat ka magasin apil na ang Bisaya. Apan kon moabot ang kahigayonan nga masinatig maayo ang mga babayeng dili lang mga maanyag apan may pagmahal sa atong kalikopan ug ming-apil sa kawsa sa pagpreserbar niini alang sa umaabot nga henerasyon, manghunong gayod ang tanan.

Kini ang nahitabo sa miaging Sabado sa hapon sa lawak sa upat ka magasin sa kalit nga pagbisita sa mga mananaog sa Miss Earth 2009 diin ang tanan nabato-balani ug halos dili na mamilok nga nanagsud-ong sa kaanyag sa mga bisita nga giubanan ni Mr. Barbie Atienza ug Ms. Badeth Cunanan sa Manila Bulletin External Affairs Department.

Alang sa magasing Bisaya, usa ka dakong garbo ang pagbisita sa mga mananaog sa Miss Earth 2009.

Ang mga mananaog: Michelle Martha Braun (Aklan), Ms. Phil. Air 2009; Patricia Tumulak (Quezon City), Ms. Phil. Fire 2009 and Science & Technology; Sandra Seifert (Negros Occidental), Ms. Phil. Earth 2009; Adie Adelantar (Victorias City, Negros Occidental), Ms. Phil. Eco-Tourism 2009 and Ms. PAGCOR; ug Kirstie Joan Babor (Alegria, Cebu), Ms. Phil. Earth Runner-up.

Librong "Men At Sea And Other Stories"

2009-06-19T20:26:00.000-07:00

Teksto ni RGD

USA ka dakong panghitabong katitikanon kining pagkapunpon sa sinulat nga mga sugilanon ni Gremer Chan Reyes nga mogawas na sa dili madugay. Sa kataposan, napunpon ug nahubad na gyod ngadto sa Iningles ang pipila sa pinalabing obra ni Reyes alang sa panginahanglang akademiko ug sa pagbasa sa mga dili Bisaya.

Si GCR nailang kontemporaryong maestro sa pagtagik og matahom nga mga sugilanon sa dagat sukad pa sa dekada saysenta. Ang mga sugilanong "Matag Tawo May Iyang Bulawanong Takna", "Ang Isda Sa Bulak sa Timpalan", "Ang Tawo Nga Nanamin sa Adlaw Sa Tinagong Dagat", "Mga Binuhat sa Lawod", ug uban pa padayong nakakuha og paborableng review gikan sa mga kritiko. Hangtod karon, nagpabiling hagit nga panukdanan ang anino sa iyang dagang sa mga nanagtuon. Ang katilingbang magbabasa, nagpangita usab sa iyang mga sinulat. Ug busa, ang paghigawas sa patikanan niining maong libro maisip sab nga "The Essential Gremer Chan Reyes" tungod kay definitive man kini sa iyang arte sa panugilanon.

Hinuon, ang napulo ka sugilanon nga nahiluwan niining maong antolohiya kinapon lang sa nahaunang libro nga "Mga Gagmayng Tingog Sa Protesta". Lamang, kining naulahi walay hubad sa Iningles ug gipatik lang ingong limited kun collector’s edition.

Daghan ang buot moawat sa estilo ni GCR. Apan nag-inusara lang ang nagbansay sa iyang tulunghaan sa panulat. Siya ra sab mismo. Ug ang pagsundog sa iyang tulunghaang katitikanon ambisyon nga way katumanan. Sa laing pagkasulti, bituon siyang nag-inusara sa kawanangan niyang gisigyaban.

Ang taghubad ning maong libro, si Dr. Hope Sabanpan-Yu, Associate Professor sa Unibersidad sa San Carlos ug kasamtangang sakop sa literary committee sa NCCA. Si Dr. Yu maoy nagpaluyo sa duha ka libro nga "KULOKABILDO: Dialogues With Cebuano Writers" ug "KAPULONGAN: Conversations With Cebuano Writers". Siya sab ang awtor sa upat ka koleksiyon sa mga balak. Gihubad sab niya ngadto sa Iningles ang nobela ni Austregelina Espina-Moore nga giseryal dinhi sa Bisaya (Ang Inahan Ni Mila) dugay na. Sa pagkakaron, giandam na usab ni Dr. Yu ang uban pang proyekto sa pagpanghubad sa mga Binisayang abot sa dagang ngadto sa Iningles alang sa pag-aprisar niini sa mas halapad nga magbababasa.—

(For inquiries, please visit the Cebuano Studies Center, San Carlos University, Cebu, Philippines.)

Kulukabildo sa Kulokabildo

2009-05-11T17:53:00.000-07:00

(Usa ka proyekto sa klase ni Dr. Hope S. Yu; Cebuano Studies Center, San Carlos University)

Precious: When did you start to like writing Cebuano poems?

Edgar: Dihang naungo ko pagbasag Bisaya, mga 1990, ug nakaamgo nga puyde diay magsulat-sulat. Pero panugilanon ray akong nakuptag gamay, wala sa pamalak. I couldn’t claim myself as poet. Balak-balak ra man nang akoa, gani kataw-anan man kaayo . . . most of my published work nga "balak" kuno, kaniadto pa to, kadtong abi nakog sayon ra ang pamalak. (When I became addicted to reading Bisaya, around 1990, and I realized that it was alright to write. But it was only short stories that I mastered a bit, none with poetry. I could not claim myself as a poet. What I write is seemingly poetry, they’re even very funny . . . most of my published works which are so-to-speak "poems", these are dated poems, when I thought writing poetry was easy.)

Precious: Who inspired and motivated you to pursue this passion for writing?

Edgar: Ang Bisaya man gyoy nakadasig nako ug ang maayong mga sinulat nga nangapatik niini maoy nakapaturok sa pako aron sulayan paglupad ang kalibotan sa mga ungo sa panulat. Ang giya ni magsusulat Fidel B. Mag-usara, "Tip Sa Gustong Mag-writer" nga giseryal sa Bisaya maoy naghidhid og lana aron ko makakapakapa. I never had any foreign influences, although I like the works of Edgar Allan Poe, Gabriel Marquez, Mark Twain, Steinbeck, etc. Pero diyotay ra kaayo kog nabasa kay kini laging daginoton ra tag Iningles. Basic tinuod kaayo tong "Tip…" ni Mag-usara pero mao ray hagdanang akong gisukaran sa paglayat. Tingali tungod kay dili "teyoriya" ang gitudlo kondili ang "unsaon" which is haom kaayo sa mga bag-ong nagsugod sama nako adtong tungora. Ang mga teyoriya god komplikado kaayo nga makapahisalaag hinuon sa mga nanagtuon, labi na sa nangambisyon dayon og taas. Basic "Tip…" plus paningkamot ug experience maoy ako. Ang sagad nakong tambag sa mga nanagtuon, sama sa bisikleta, ang paghanas usa sa pagpadagan maoy unahon, ug kon may kahanas na, ayha pa mosulayg eksibisyon. Kon moeksibisyon dayon nga kulang pa sa kahanas, ang kamumo lang unya. (The Bisaya was what really inspired me and the excellent works that were printed there enabled wings [for me] to try flying in the world of those wizards [addicted] to writing. Fidel B. Mag-usara’s guide, "Tips for those aspiring Writers," which was serialized in the Bisaya, rubbed me with the witching oil so that I could flap my wings. I never had any foreign influences although I like the works of Edgar Allan Poe, Gabriel Marquez, Mark Twain, Steinbeck, etc. But I read only a few because my English was too sparse. Mag-usara’s "Tip . . ." was very basic but it was the only measure I started before leaping [into writing]. Perhaps because it did not espouse theory, rather, "how" to write, which is very accurate for beginners like me, at that time. Theories are very complicated that instead of guiding the student, especially those who have high ambitions, they mislead you. Basic "Tip . . ." and striving hard and experience, these helped me. My usual advice to aspiring writers: like the bicycle, the practice of how to run it ought to be the first [thing to learn], and if there is a bit of mastery, then that is when one tries to do some exhibition. If one goes for exhibition and mastery is wanting, one will just hit one’s face with the street.)

Precious: Personally, what do you think is the function and relevance of poetry or literature in general in our lives?

Edgar: Dako kaayo— for literature is life. Kinabuhi ang literatura. Basag maayong mga sinulat ug makakaplag kag mga kuptanan nga makabarog. Nihit ug talagsaon kaayo, kon duna man, ing tawong maalamon nga dili reader. Gani bisan sa Bisaya magazine lang, nakamatikod ko nga kadtong tinuod gyod nga reader sa Bisaya, maoy tawo nga aduna gyoy panlantaw—may direksiyon, may giladmon. Pero kadtong tawong dili himasa maoy tawong dili interesado sa kinabuhi. (It has a huge impact – for literature is life. Life is literature. Read well-written works and you will discover handrails that can stand. These are very exceptional and rare, if ever there are, people who are knowledgeable but are not readers. Even with just the Bisaya, I noticed that the real readers of the Bisaya are the ones who have foresight – have direction, have depth. But those people who don’t care to read aren’t really interested in life.)

Precious: How do you find the essence of Cebuano balak compared to English poems?

Edgar: Para nako, duha ni ka butang nga managlahi, may iya-iyang hiyas, may iya-iyang lami. But, if you wish to write the English life, then write it in English. Pero kon gusto kang mosulat sa kinabuhi sa mga Bisaya, nan, sulata sa Binisaya kay mao ra nay dalan nga magmatinud-anon ka sa imong tinguha. How can a non-speaker appreciate the "linaw-oy nga utan," or the "kan-ong binlod binahogag linat-ang monggos pinaresag ginamos"? Bi, will it stimulate the taste buds far better other than to be written in Cebuano? In my "Bingo" for instance, there’s a line saying "Sa letrang ‘N’— sipag buto, kuwatro nga may singko— numero kuwarentay singko . . ." Tinuod, puyde ni ma-translate pero lisod nang ma-retain ang tone sa estorya that depicts the way our folk play the game. (For me, these are two different things, they have their own gems, have different flavours. But, if you wish to write the English life, then write it in English. But if you want to write on the lives of the Bisaya, then, write in the Bisayan language, because this is the only path where you will become steadfast in your goals. How can a non-speaker appreciate the "hodge-podge of vegetables," or the "fine grained rice topped over by monggo soup paired with salted fish"? Bi, will it stimulate the taste buds far better other than what is written in Cebuano? In my "Bingo" for instance, there’s a line saying "On the letter N – loud explosion, a four with a five, number 45 . . ." True, this can be translated but it will be difficult to retain the tone of the story that depicts the way our folks play the game.)

Precious: As a contemporary Cebuano writer, do you sometimes deviate from the traditional tone of Cebuano poetry, which is often very serious?

Edgar: Tingali kaniadto, dihang nagdahom pa ko nga makamao na kong mobalak. Sorry to say. . . pero sa tinuod lang, mga produkto lang nang balaka sa biga sa bag-ong nagtuon. Para nako, wala may nakabentaha aning giingong "traditional or lyric poetry" tandi sa "free verse." Parehas nang nindot og resulta sa makamao gyod. Nahitabo lang tingali nga gipakasayon lang nako kaniadto ang pamalak. (Maybe then, when I had illusions that I knew how to write poetry. Sorry to say . . . but in all honesty, those poems were products of a beginner’s lust. For me, nothing is comparable to what is called traditional or lyric poetry against free verse. Both have beautiful results for one who knows [how to use these forms]. I must have just played with poetry then.)

Precious: Do you think rhymes would make a poem more readable?

Edgar: Dili tanan. I mean, mas mo-prefer ko sa katukma sa pagkagamit sa mga pulong ug sa gipintal nga image niini kaysa pagrima. Pero nindot sad ang rhyming basta substantial lang ang pagkakompos. Gani, saludo kaayo ko sa "Hikalimtan" ni Ranudo. Perog rima-rima lang, garay-garay, mitagam na ko. Dili ingon kasayon nga kon makamao lang kang mogaray-garay ug morima-rima, balak na dayon. I mean, takos ba tang tawgog literary artist kon ang atong sinulat mahimo rang masulat og mga greyd siks? (Not all [of them]. I mean, I prefer the preciseness in the use of words and the images sketched rather than rhyme. But rhyming is also beautiful so long as its composition is substantial. Indeed, I applaud Ranudo’s "Hikalimtan." But if these were just rhymes or verses, I’ve had enough of these. It is not as easy that when you know versification and rhyme, it would be a poem. I mean, would it be adequate to be called literary artist if our writings can be written by grade six students?)

Precious: What is your most preferred theme in writing poetry?

Edgar: Bisan unsa lang, basta naay mo-spark nga ideya – mosulay-sulay kog tagik panagsa. (Anything, so long as there is a spark of an idea – I try to create sometimes.)

Precious: As far as you can remember, what was your first poem?

Edgar: Dili na ko maka-recollect sa eksakto gyod. Pero ang una nakong gidahom nga nakasuwat kog balak mao tong "Tuaw Sa Ginapos". Kini laging bag-o pang naungo, init pa kaayo, kutob sa masulat ipadala dayon sa editor. Didto pa ko sa Bogo ana, nanindag bisan unsa sa merkado. Natayming lang nga diri na kos Manila (bag-ong sakop sa staff sa Bisaya) pagkapatik. (I cannot remember exactly. But the first poem I believed I wrote was "Cries of the Fettered." The case with the newly addicted, one is so impassioned, whatever is produced is immediately sent to the editor. I was still in Bogo then, selling whatever [I could sell] at the market. It just so happened that I was already in Manila [new recruit as staff of the Bisaya] when it got published.)

Precious: To whom do you usually show your new poems?

Edgar: Kasagaran editor ray unang makabasa. Unsaon laging kaniadto wa pa man koy nakailang writer sa Bogo. Karon pod nga daghan na nuon kog kaila ug uso nang email, wala na sad kaayo ko mosulayg balak. (Usually, it’s the editor who gets to read first. It happened that I didn’t know any writers in Bogo then. It’s only recently that I’ve made new acquaintances and the e-mail is in fashion.)

Precious: Who is your mentor in Cebuano writing?

Edgar: Sa basic, literally, si Maestro Fidel Mag-usara. The rest is experience. Pero, tingali, nabaid ko sa actual practice sa opisina sa Bisaya. Dakong bentaha nga makatan-aw ka halos kada adlaw sa edited manuscripts nga akong i-proofread kaniadto, kon giunsa pagtuwad-tuali sa editor ang manuskrito usa pa mogawas sa magasin. (In the basic level, it’s Maestro Fidel Mag-usara. The rest is experience. But, perhaps, my skills were honed by actual practice at the Bisaya office. It is decidedly an advantage to be able to read every day the edited manuscripts that I proofread before, how the editor rehashed a manuscript before it was published in the magazine.)

Precious: If I let you name three writers, both foreign and local, who have given you much inspiration in writing, who would these writers be?

Edgar: Nadani kog maayo sa simbolismo ni Arturo Peñaserada specially sa iyang winning piece nga "Ang Iyang Hukom"; sa talagsaon, almost all quotable nga prosa ni Gremer Chan Reyes; sa maritmohong naratibo ni Tibs Baguio, plus sa katinuod o purity sa lengguwahe ni Tem Adlawan. (I am most fascinated by the symbolism of Arturo Peñaserada, especially his winning piece "His Decision;" by the exceptionalism, almost all quotable prose of Gremer Chan Reyes; the rhythmic narrative of Tibs Baguio, plus the sincerity or purity of Tem Adlawan’s language.)

Precious: Indeed, it is evident in your poems that you are a very keen observer. You can make extraordinary poems out of ordinary things in this mundane world. May I know what is in the mind of Edgar whenever he sees something pedestrian like traffic jams during rush hours or beggars on the streets? Is a poem brewing in your mind or does it take days or weeks for you to make a poem?

Edgar: Depende ni kon may ideya nga mo-spark out of ordinary things we encounter in day-to-day life. Kasagaran, i-brainstorm dayon nako kon naay ideya nga mo-spark, mabalak man o masugilanon. I-internalize dayon kay kon padugayon, kasagaran mawala ra, abton sa kapuol. Kon magambalay na sa hunahuna, i-draft na dayon kon may time. Hinuon, kon ang ideya makita nakong nindot gyod kaayo, pero wala pa matibuok sa hunahuna ang posibleng estruktura, ako pa kining pahinugon. Ang akong "Ugang Dugo Sa Kamot ni Manoling" mikabat og kaping tuig usa nako ma-transform into text. Pero ang "Bingo" (appeared first in Bisaya as essay), nasulat nakog usa ra ka lingkod. Nagduwa ra mig Bingo anang Domingo dayon pagka ugma, Lunes, gitipa dayon nako pagsulod sa opisina. Ang ideya god sa usa ka sulatonon walay kalainan sa usa ka crush. Kalit lang nimong mabagtan. Kon grabeg arrive ang maong crush ug ma-inlove ka, magsige nag panguhit sa hunahuna. Usahay di ka matuhay sa imo untang buhaton kay mosapaw man nang panuwaya na. Mao nang kon imong entertinon, makauyab gyod kag sugilanon o balak ba. Pero kon dili sad nimo tagdon, mawala ra sa hunahuna kadugayan. Pero kadtong sugilanon nakong "Bagyo", yunik to, dili ideya ang unang mikilat. Gi-assign to ngari nako sa editor. I was so shock that time when Editor Ago gave me an illustration saying "O, himoi nig sugilanon." Bugoy man god tong mga illustrator sa una sa LPI, labi na sa mga amigo na sa editor, usahay maghimo-himo ra to silag illustration unya ihatag nila sa editor. Aron mabayran, pabuhatan pod sa editor og estorya sa mga writer. Pagtan-aw nako sa drowing, piskot . . . babaye may nagpatong inahak! Siyempre, na-challenge ko adto. Seguro mga 3 or more weeks gyod tingali to usa pa nako matibuok ang plot sa "Bagyo." Dugay nakong maneho kay giseguro man nako how the story work on the illustration and vice versa. (That depends on whether or not there are ideas that spark out of ordinary things we encounter in day-to-day life. Usually, I brainstorm when there are ideas that spark up, be this poetic or narrative. I immediately internalize this because if you leave it far too long, it will fade away, caught by boredom. When it is structured in the mind, then I write a draft if there is time. However, if I see that the idea is very good, but the possible structure has not yet been captured in mind, I wait for it to mature. My story, "Ugang Dugo sa Kamot ni Manoling" (Dried Blood on Manoling’s Hand) took more than a year before I could transform it into text. But "Bingo" (which appeared first in Bisaya as essay), I wrote in only one sitting. We played bingo that Sunday and the following day, Monday, I worked on it the moment I reached the office. The idea of a story is not any different from that of a crush. You suddenly encounter her. If the impact of that crush is great and if you fall in love, it will always beckon the imagination. There are times you can’t do your work properly because that spectre will overlap your thoughts. That’s why, if you entertain it, you get to have an affair with a story or a poem perhaps. But if you don’t pay heed, it later leaves the mind. But my story "Bagyo" (Storm) was unique, since it wasn’t an idea that struck lightning. It was assigned to me by the editor. I was so shocked that time when Editor Ago gave me an illustration, saying, "Okay, make a story out of this." The illustrators of the LPI used to be naughty, especially those who were friends with the editor, sometimes they made up illustrations and gave these to the editor. So they would get paid, the editors asked the writers to write stories [from these]. When I looked at the drawing, what a pest, a woman with someone on top! Of course, I was challenged by that. I think it took me three or more weeks before the plot of "Bagyo" concretized. It took long figuring it out because I made sure how the story worked on the illustration and vice versa.)

Precious: What is the best time for you to write poetry?

Edgar: Wala koy definite time sa pagsulat. Ang importante lang nga masabot nakong daan si Misis nga "Hala, ihurot nag sugo daan nang imong mga ipabuhat nako kay igkahuman naa koy suwaton." Puwerteng paita nang mao na untay pag-andar sa sulog sa ideya apan mapugos ka pagtindog aron sugton ang sugo sa asawa. Ambot kapila na ko kagisiig draft aning akong uyab, din-a maihap. Pero dihang nauso namo ang panagsabot, wan-a siya makahimo sa maong krimen. Husay na. Kausa, aron ko makasulat nga way tugaw, akong gidalag panuroy akong pamilya sa Luneta. Samtang ang mga bata (duha pay baby namo adto) nalingaw sa lapad nga hawan binantayan ni Misis, mipahiluna kos usa sa mga ang-ang sa hagdanan sa Rizal Museum. Seguro mga duha ka oras kapin, pagtindog nako human na ang gikinamot pagsulat nga sugilanong "Ang Tawo Sa Kangitngit." (I have no definite time for writing. What is important is that I get to agree with the Wife that "Hala, complete the list of all the errands you need me to run because I’m going to write after I’m done with these things." It’s an arduous process when you have already caught the momentum of the stream of ideas and you are forced to stand up to respond to the errand the wife asks you to run. I don’t know how many times my drafts have been torn to pieces by my sweetheart, there’s no counting. But when we got into an agreement, she was no longer able to perpetuate that crime. It was settled. Once, so that I could write without interruption, I took my family out to Luneta. While the kids (we had two babies then) amused themselves in the wide space watched over by the wife, I eased myself onto the steps of the Rizal Museum. Maybe that took more than a couple of hours, and when I got up, the handwritten version of the "Ang Tawo sa Kangitngit" (The Man in the Dark) was already complete.)

Precious: Do you prefer writing short stories more than poems?

Edgar: Sa ako nang gikaingon sa unahan, dili gyod ko magbabalak. Sayon ra pagsulat og garay-garay, pero ang tinuod nga balak, dili lalim, uy! Pasulata lang kog sugilanon, aylang nang balak. Pero I love poetry. Mao nang usahay, mosulay-sulay sad ko. (As I stated in the beginning, I am not a poet. It is easy to write verse, but the real poem, is not a joke, uy! Let me write a story, not a poem. But I love poetry. That’s why, I sometimes try my hand in it.)

Precious: In the Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, you were one of the three judges for the short story genre. What are your standards for determining a literary piece merits an award?

Edgar: Usa ka abstract nga pulong ang "standard" especially when it comes to literary pieces. Wala niy klarong dagway. Ang klaro mao nga nag-agad ni sa kapasidad sa usa ka huwes pagtan-aw sa mga merito sa usa ka obra. Ang tahas mao ang pagpili og labing maayo o labing angayan sa pasidungog out of all entries. Para nako, ang angayng padag-on mao kadtong obra nga nakapakita og taas nga kalidad isip gama sa arte segun sa disiplina nga iyang gimugna. Kompetisyon ang Palanca Award, busa kadtong nakapasundayag og labing maayong eksibisyon sa arte sa panulat maoy angayng sab-ongan sa lukong sa laurel. Apan kon pananglit, mahitabo nga sa tanang salmot walay nakaangkon sa akong saludo, palabihon kong walay ideklarar nga mananaog kaysa padag-on ang usa nga dili takos ug maghatag lang nuog mansa sa balaang literatura— labi na sa ngalan sa literaturang Bisaya. Hinuon, sa duha ka higayon nakong paghukom sa Palanca, wala pa mahitabo nga gikapos sa kalidad ang mga salmot. (The term "standard" is an abstract word especially when it comes to literary pieces. It does not have a clear form. What is evident is that it is dependent on the capacity of a judge to find the merit of a work. The task is to choose the best if not the most suitable for the award out of all the entries. For me, the winner is the work that exhibits high quality as art according to the discipline in which it is created. The Palanca award is a competition, so the one who has revealed the best artistic writing exhibition merits the crown of laurels. However, should it happen that none of the entries merit my approval, I’d rather no winner be declared than to have a winner who is not suitable and will become a stain to the sacred literature – especially in the name of Bisayan literature. Although in two events when I’ve judged in the Palanca, it has not happened that the entries were wanting in quality.)

Precious: What is the usual meter of your poems? Do you consider meter an essential part of writing a poem?

Edgar: Wala pa koy sinukod nga balak. Pero aminado ko nga usa ka importanteng disiplina sa pamalak ang meter. But not that essential. Daghang maayong balak nga dili sinukod ug rinima. Pero daghan sang sinukod nga maayo. Duha man lang god na ka managlahing disiplina. In fact, every piece of a literature, either poetry or fiction has its own discipline. (I don’t have any measured poetry. But I admit that meter in poetry is an important discipline. But it’s not that essential. There are many poems that have no meter and rhyme. But there are many which are metered and good. These are two different disciplines. In fact, every piece of literature, either poetry or fiction, has its own discipline.)

Precious: What makes the works of Edgar Godin different from other works of contemporary poets in Cebuano? What is the "signature" with which readers can identify your work without your name written as author?

Edgar: Actually, dili ko aware sa akong writing style kaniadto. Kini gong writing style (trademark), motungha man lang kuno sa usa ka writer once nga makaprodyus na siyag igo-igong gidaghanon sa mga sinulat. Basta seryoso lang siya sa iyang gibuhat uban sa iyang creative instinct, dili ra damhon nga naay molutaw nga something unique sa iyang mga obra. Butang ni nga dili tinuyo. Matod pa ni Omar Khalid sa iyang seryeng "Mubong Kurso Sa Pagsulat og Sugilanon," ang birtud kuno sa akong mga sinulat nga lahi kaayo tandi sa uban, which I agree, mao ang akong "art of questioning." Ang akong narrative sagad nga naay sal-ot nga mga pangutana. Ug kini kuno epektibo kaayong mitrabaho diha sa obra. Nahinumdom ko nga duna gani koy usa ka sugilanon (nalimot na ko sa ulohan) diin ang usa ka taas-taas nga paragraph halos gitibuok sa pulos interrogative sentences. (Actually, I wasn’t aware of my writing style then. This writing style (trademark), is said to only come once the writer has produced a substantial amount of writing. So long as the writer is serious about the work and with creative instinct, unexpectedly there will emerge something unique in the works. Something unintended. According to Omar Khalid in his serial "Mubong Kurso sa Pagsulat og Sugilanon" (Short Course on Writing the Short Story), the virtue of my writing which is different compared to others, which I agree with, is my "art of questioning." My narratives usually are inserted with questions. And these are said to work effectively in the narratives. I remember that I had a story (I forgot the title) where a lengthy paragraph was mostly made up of interrogative sentences.)

Precious: In "Tuaw sa Ginapos," my first impression is that the persona is fighting the lure of temptation, wherein he has to be firm despite the irresistible worldly temptations that somehow bring him into sin. This work actually contextualizes the mid-life crisis of married men. Would this be some form of confessional poetry?

Edgar: It’s not a confession actually, but a homily. Mas duol kon ingnong usa ka wali sa pagpangandam, usa ka pahimangno. Maybe it’s my other way of saying to a lady, "luoy tawon kaayo ko diri, Day, galaway lang sa daplin." Ambot sad lagi nganong mora mag mas lami ang gidili? O kaha, ingon ana lang gyod ang feeling sa wa katilaw og lain. (It’s not a confession actually, but a homily. It’s more appropriate to say it’s a sermon of preparation, an admonition. Maybe, it’s my other way of saying to a lady, "Day, I look so pathetic, salivating on the margins." I don’t know why the forbidden always seems attractive? Or perhaps, that’s the feeling of someone who hasn’t tasted of the forbidden fruit.)

Precious: Who were your readers in mind when you wrote "Tuaw sa Ginapos"?

Edgar: Wala koy gihunahuna nga specific reader when writing this piece. Giadres ko ning balaka sa tanan— sa mga batan-on, labi na sa dalaga’g ulitawo, ingon man mga minyo na. Ang ako lang gihunahuna adtong tungora mao ra gyod nga basig puyde nang mapatik sa Bisaya. Aysus, kay napatik man gyod diay! Mao lagi, wali ra gyod tawon. (I didn’t think of specific readers when writing this piece. I addressed the poem to everyone – to the youth, especially to the young men and women, as well as to the married ones. What I thought of at that time was that it was good enough to publish in the Bisaya. Aysus, and they printed it! That’s it, it was nothing but a sermon.)

Precious: "Ang Bunyag" was considered the shortest published short story in Cebuano. Was that intentional?

Edgar: Maingon nakong intensiyonal tungod sa usa ka hagit. Sa editorial office god, as editor, dili kalikayan nga mapikal ka usahayng magbasa sa mga script nga kandidato nang daan sa rejection especially those works that bear long passages of blah-blah texts. Unsay kapuslanan sa taas nga teksto kon kini naghinobra ug wala na motrabaho? Nganong hagoon pa pagpabasa og taas ang reader kon ingon ra diay kasimple ang sugilanon? Dinhi, na-challenge ko. Nako pa sa hunahuna, "What if magsulat kog, kon mahimo, ang kinamuboang short story?" Gusto nakong pamatud-an nga dili kinahanglang pun-on ang lima o napulo ka papel aron lang makasulat og sugilanon. Literary editor (except poems which is under the editorship of MMJr.) pa ko that time. So, nagsulat ko. Kon milampos ba o wala ang maong obra, bahala na ang reader nga mohusga. Pero wa lang usa nako ipatik sa Bisaya kay lisod nag hiakusahan kong nag-abusar sa katungdanan. Una tong migawas sa Budaya, dayon gi-submit nako sa UP Likhaan 2 or 3 years after kay tayming nga nangita silag mga sampol sa regional literature. Naayonan tingali kay gipatik man nila sa ilang website. Gitampo ko sab ang maong piyesa (with English translation) alang sa usa ka anthology for Asian Literature pero sa pagsulat niini, wala pay balita kon nagamit ba sa mga editor. (I’d say it was intentional because of a challenge posed. At the editorial office, as editor, you can’t avoid becoming irritated reading the scripts which are already candidates for rejection, especially those works that bear long passages of blah-blah texts. What’s the point of long texts when these are excessive and no longer work? Why will the reader be taxed with reading long passages when the point of the story is very simple? There, I was challenged. In my mind, I said, "What if I wrote, if possible, the shortest short story?" I wanted to prove that it is unnecessary to fill five or ten pages to write a story. I was then literary editor at that time (except for the poems under the editorship of MMJr. then.) So I wrote. Whether or not I succeeded, it’s up to the reader to judge. But I didn’t publish it in the Bisaya because it’s difficult to be accused of abuse of office. It first came out in Budaya, then I submitted it to the UP Likhaan, two or three years after, because it coincided with their search for a sample of regional literature. They must have liked it because they published it on their website. I also contributed the same piece (with English translation) to an anthology for Asian Literature but as of this time that we speak, I have yet to have news from the editor if they included it.)

Precious: The images in your poem "Kadtong Pagsum-ok ko sa Katunggan aron Manginhas" are satirical – "buaya," "alimatok," "tambasakan." Was the poem intended to lament the conditions of society?

Edgar: Given na tingali na nga ang writer mosulat sumala sa iyang nasinati, o namatikdan personal man o may labot sa katawhan o komunidad. Butang ni nga dili kalikayan bisag unsaon pa pagtago o paglikay sa tagsulat. Dili man lang god damhon nga masulat nato ang mga panghayhay ug kahinug-o sa palibot, bisag mais nang paminawon usahay. (I think it’s a given that a writer writes according to what he knows or personally observes or has social or communal relevance. This is unavoidable not matter how the writer attempts to hide or sidestep it. We don’t expect that we will write of our discontents and disillusionments with the environment, even if this sounds petty sometimes.)

Precious: You are currently affiliated with the Manila Bulletin. Did being based in Manila ever hinder your Cebuano literary output since most of the people who reside there speak Tagalog?

Edgar: Imposible kaayo na. How could it be, when in fact, I am working for years in my advocacy in Binisaya standardization and currently writing a column entitled "Magtuon Tag Binisaya"? Hinuon, mamatikdan nga wala na kaayo koy literary output sukad lang nga natahasan ta pagpanimon sa Bisaya magazine. Grabe na kaayo ko ka-busy. Dunay daghang ideya nga maayo untang sulaton pero walay panahon pag-entertin kay unsaong kinahanglan mang atimanon ang mga materyal sa weekly magazine. Gawas pa, medyo naliwag akong atensiyon niining pagtuon sa Binisayang pinulongan. Sukad god nga akoy napuli pagka editor, nakita nako nga gikinahanglan gyod nato isip mga Bisaya ang standardization sa Binisaya bisan na lang unta sa spelling. Ngil-ad kaayo nga hangtod karon nanag-iyahay ra tag spell sa atong mga pulong Binisaya. Luoy kaayo tang aninawon kay nagpakita kini sa pagka primitibo pa sa atong paagi sa panulat. Mora na nuon tag dili sibilisado in terms of our own language nga unta duna na may daghang pagtuon bahin niini. Gani, ang Rules on Cebuano spelling niadto pa mang 60’s natuki. Mao nga inay manulat og dugang katitikanong piyesa, maoy nagahinan sa akong ekstrang panahon ang pagsangyaw sa kawsa sa estandardisasyon pinaagi sa gibuksan kong duha ka blogsite. Angay natong tun-an ang atong pinulongan kon tinuod tang nagmahal ug nagpalambo niini. (That’s quite impossible. How could it be, when in fact, I am working for years in my advocacy for the Bisayan standardization of language and currently writing a column entitled "Magtuon Tag Binisaya" (Let’s Learn Bisaya)? But of course, you will notice that I don’t have as much literary output since I was tasked as editor of Bisaya magazine. I’m very busy. There are many ideas that merit writing but there’s no time to entertain these because I need to attend to the weekly magazine’s materials. Aside from that, my attention’s been focused on studying the Bisayan language. Since I became editor, I found out that what we Bisayans need is the standardization of the Bisayan language even if this will just be on the basic level of spelling. We appear to be in a pathetic condition because it shows the primitiveness of our way of writing. It would seem that, in terms of our own language, we aren’t at all civilized, when in fact, there’s a lot of material on this. Say, the Rules on Cebuano spelling had already been discussed in the 60s. That’s why there is a dearth of additional literary pieces, that’s what takes up all my extra time, the advocacy of standardization through the two blogsites I’ve launched. We need to study our language if we truly love and seek its development.)

Precious: As a major figure in Cebuano literature, what is your greatest achievement as a writer?

Edgar: Seguro walay lain kondili ang akong pagkahimong kabahin sa magasing Bisaya and the opportunity to manage it. Ang pagdaog sa mga literary competition mahimong mabatonan ni bisan kinsang may kakugi pagtuon ug pag-apil, pero ang pagka editor sa Bisaya onse (11) pa lang ka tawo ang natugahan since 1930. Ang nakatalagsaon ini kay, sumala sa nahimong tradisyon sa Bisaya magazine, posisyon kini nga i-offer sa usa ka writer— dili sama sa ubang trabaho nga mahimong aplayan. (Perhaps nothing else but being a part of the Bisaya magazine and the opportunity to manage it. Anyone else can winning in literary competitions especially if they have the conscientiousness to study and compete, but being the editor of the Bisaya has only been charged to 11 people since 1930. The rarity of this is, according to what has become the tradition of Bisaya magazine, the position is offered to a writer – unlike other work where one can simply apply.)

Precious: Your works usually feature ideas on temptation and worldly pleasures of people. Why is this so?

Edgar: Ganahan lang gyod ko sa mga temang nagliyok sa misteryo sa gugma ug sa mga komplikasyong dulot niini diha sa usa ka relasyon. Ang pagpakasala sa tawo ug nganong nagpakasala. Kini gong mga elementoha, para nako, butang nga daling makatandog ni bisan kinsa, maka-relate ang tanan, kay kinsa bay wa mahigugma ning kalibotana. Apan kuydaw, kay sa tinuod lang, hapit kitang tanan wala pa makatugkad unsa kining gugma. Nindot ug lalim ang gugma, apan unsa man ang other side niini? (I simply like the themes that revolve around the mystery of love and the complications it gives rise to in a relationship. How and why a person falls into sin. For me, these elements are things that easily touch any one, everyone can relate to these, for who in this world has not fallen in love? Notwithstanding, because in truth, almost all of us have not fathomed what love is. Love is beautiful and profound, but what is its other side?)

Precious: What can you say of the future of Cebuano writing?

Edgar: Napanghilantawan ko ang masanagong ugma sa Literaturang Bisaya. Kon karon pa lang duna nay mga obrang nakamugnag lipak sa natad sa katitikang Bisdak, unsa pa kaha sa umaabot? Ang artist dili mopahulay. Padayon siyang momugna, mo-innovate, ug mo-reinvent alang sa pagtagbaw sa iyang biga sa arte. Gawas pa, ang kahiamgo karon sa paglingi sa gigikanan— ang rehiyonalismo— nagakasangkad. Daghang inilang English writers sa nasod karon nanulat na sa ilang inahang dila, Cirilo Bautista, Rio Alma, Marj Evasco sa paghingalan og pipila. Ang mga eskuylahan, mga unibersidad, mamatikdan usab nga minggahin nag kasibot sa kahinungdanon niini. Nagkadaghan ang mga eskolar ug mga kritiko nga naikag pag-ukab sa giagup-op nang mga relikyas sa kultura. Ug kay nagakalangyab ang awareness, mapanid-an usab ang nagakadaghang batan-on, mga estudyante, nga nahingag pagsalga sa arte sa panulat. Niini, mapaabot nato ang madasigong atmospera sa lumadnong pagpanulat sa nagkaduol nga umaabot. Apan niay akong gikabalak-an, sa kadaghan sa gustong manulat sa Binisaya, pipila ra gyod tawoy ming-ungad pagtuon sa kalag sa pinulongan. Unta, mohingkod usab ang aspetong ortograpikal niini ug mawala na ang espeling nga nagkalandrakas.-- #

KULOKABILDO: Dialogues With Cebuano Writers

2009-04-24T18:11:00.000-07:00

Teksto ni RGD
Hulagway ni ESG

MAY bag-ong katarongan nganong magmaya ang Katitikang Bisaya. Ug nganong dili? Kay bag-ohay pa lang ganing napatik ang "Kapulongan: Conversations With Cebuano Writers", nahimugso na sab ang apasumpay sa maong libro. Kini mao ang "Kulokabildo: Dialogues With Cebuano Writers" (Kulukabildo unta ang tukmang espeling, apan kay ngalan man sa libro, tingali may iyang katarongan ang taghikay).

Ang naulahi maisip nga ikaduhang bolyum sa nahauna bisan tuod managlahi ang ilang mga ulohan sanglit nagsunod man kini sa usa lang ka konsepto nga mao ang transkripto sa pakighinabi ngadto sa mga magsusulat nga Bisdak.

Ang paglusad sa "Kulokabildo…" sa USC Buttenbruch Hall niadtong dakong palis sa 3 de Abril ning tuiga maisip nga reyunyon sa dagkong ngalan sa kapanulatang Bisaya. Kahinganlan sa nanambong mao sila si Dr. Linda Alburo, Dr. Merlie Alunan, Mel Baclay, Tonton Kintanar, Januar Yap, Kevin Lagunda, ug daghan pa.

Si Dr. Hope S. Yu, kinsa maoy editor ning mahinungdanong proyekto angayng pagakpakan sa iyang kaisog pag-ugkat sa mahinungdanong taras sa usa ka magsusulat inabagan sa iyang mga tinun-an sa Unibersidad sa San Carlos aron ikadokumento ang bayhon sa magsusulat nga nagbugtaw sa dilang Bisaya. Sa "Kulokabildo…" mabasa nato ang interbiyo ngadto nilang Tem Adlawan, Tito Alquizola, Merlie Alunan, Isolde Amante, Ulysses Aparece, Satur Apoyon, Mel Baclay, Butch Bandillo, Cecilia Manguerra-Brainard, Junne Canizares, Vince Cinches, Omar Khalid, Adonis Durado, Greg Fernandez, Jeneen Garcia, Marvi Gil, Edgar S. Godin, Tonton Kintanar, Arlaine Obenieta, Renato ug Roger Pono, Ma. Paloma Sandiego, Dindin Villarino, ug Melchor Yburan.

Sama sa maguwang nga libro, mabasa gihapon sa bulawanong panid sa "Kulokabildo…" ang tingog sa mga magsusulat sa lainlain sab nilang mga panahom unsa ang musa, arte, pagpanulat, ug uban pang isyung naglibot sa ilang disiplina. May mabasa usab nga definitive sample sa obra sa matag magsusulat nga giinterbiyo uban ang hubad niini ngadto sa Iningles alang sa pagsabot sa magbabasa sa kalibotan.

Wa tingaliy magbabasa nga dili maintriga sa kinabuhi sa usa ka magsusulat. Unsa kaha sila sa ilang mga takna? Giunsa kaha nila pag-ugmad ang ilang sinulat? Nganong paborito sa usa ka magsusulat ang usa ka tema? Unsa kahay iyang agpas sa kinabuhi isip alagad sa dagang?

Kining tanan matubag sa libro ug sa bidyo nga gipataban niini. Sa laing pagkasulti, ang pagbaton niining maong libro maoy pagsinati kun paglili, bisan gamay lang, sa makalingawng kalibotan sa mga magsusulat.--

Sa Mga Pahina Nga Angay Pungkoan

2009-04-19T19:27:00.000-07:00

Ni OMAR KHALID
(Napatik sa Bisaya Hulyo 9, 2008)

Moingon ko nga siya ang bangaw nga nag-arko sa karaang Vicente Ranudo tabok sa panahon sa wa pa ang First Quarter Storm. Sa laktod, ang iyang balak mao ang transisyon sa dakong kausaban sa pamalak-Bisdak.

GAWAS sa tagming sa iyang garay, ang iyang tingog igo na gyod untang makapakurog sa bata nga taslakan og dugdog. Kon giganahan tang mobasa sa iyang linya, mas makapabukal sa lana sa atong pagka ungo ang iyang may awtoridad nga pagbasa sa kaugalingong mugna. Kon may butang nahabiling tinuod dinhi sa kalibotan, kon ibutang ta pananglit nga ang tanang kamatuoran usa lang diay ka bakak sa dakong balintuis sa panghitabo, lagmit ang balak ni Ric Baladjay maoy molutaw nga kataposang yamyam sa kamatuoran. Kini na unya ang bag-ong dalan sa kaluwasan ug ang mga santos mawad-an tingali sa ilang mga sumusunod, pananglit lang.

Kon magtukod tingali si Ric og simbahan, akoy iyang unang disipulo. Kon kini sala man, sayon ra sang mapasaylo. Niini, palihog pasayloa ko.

Usa lang ko kaniadto sa daghang batang kagiron nga nagbasa-basa og Bisaya sa tubaan sa merkado sa Bogo. Unya usa ka abogong hapon, napakli ko ang "Komposisyon 38" nga misantik sa akong kaikag— usa ka balak nga ambisyoso sa iyang porma ug sulod.

Bisan di pa ko kamaong manghingugmo niadtong panahona, nasayod ko nga dakong wakwak sa Katitikang Bisdak si Ric. Sa pagbubalista sa mga adlaw, giisip ko ang kaugalingon nga suwerte lang tingali nga usa sa nahimo niyang kahinabi sa daghang higayon. Kon mibaga ang kubal sa akong dunggan, mabasol ko ba ang mga takna sa among panaghinabi? Tan-awa ra ang distansiya sa Houston, Texas apan ang iyang dila, sa termino pa ni Bay Myke O., dila "nga dili gyod malutas sa sabaw sa utan-Bisaya".

Angay pungkoan ang daghang pahina nga gihagoan ni Ric. Badlisan. Kudsan sa tinuohan sa arte ug timan-an nga ang balak niya mao ang kinatas-ang paggamit sa pulong ug kinatas-ang ambisyon sa tawhanong imahinasyon sa porma sa balak. Makaaswang ang hulagway sa iyang "wanang ug panahon sa gutlo nga daw eternidad". Makapapusgay sa gibag-on nga nag-ali sa reyalidad tadlas sa di masukod nga uniberso nga naghatag kahiktin sa panabot sa tawo. Siya ang bersiyon sa pulong sa brutsa nilang Salvador Dali, Joan Miro kun Max Ernst ba. Ang suryal niyang imahen, modala kanimo sa sinugdanan sa buhilaman sa tawo diin hisugatan mo ang mga porma nga makita lang sa damgo. Ang pangutana nga unsa kini mamahimong kinsa ako kaniadto, sa paghulam sa panultihon ni Octavio Paz.

Kon sublion mog basa ang iyang "Enigma", hisabtan mo ra ako. Makakurat hunahunaon nga ang labing karaan nga natago sa atong kahiladman (gisimbolohan sa gidibuhong langgam sa "Enigma" nga takulahaw milupad lapos sa bukas nga bentana) usa diay ka bag-ong kasinatian sa karon. Kita ang mga "langgam" sa atong matag usa. Buot molupad. Buot mangitag kalingkawasan sa kaugalingon. Buot "moawit sa katingalahang awit".

Ang "Enigma" maoy usa sa labing malamposong balak-suryal nga Binisaya nga akong nabasa. Nakasabot na ko nganong kitang tawo atol sa atong pagdamgo may higayon nga molupad sa way igong katarongan. Kini modaldal kanato sa paghunahuna kon kita, sa atong halayo nga kagahapon, dili ba kaha diay mga langgam. Kini ang reyalidad luyo sa atong damgo. Sukta si Freud ug pasabton ka niya.

Ang tubag sa tanang malisod-hisabtan-niyang-balak mao ang dili pagsabot kondili ang pagbatyag. Kay sama sa gugma, kon makabatyag kita, wa na kinahanglana ang pagpasabot. Tan-awon mo lang ang mata sa imong hinigugma, makasabot ra siya. Pulong kining labaw pa sa "gihigugma ko, ikaw, pinangga". Apan kuydawg mokompiyansa kay usahay ang nagtakoban sa kayano niyang balak, usa diay ka bangis nga balighot nga mobitik sa imong paghanduraw. Ug ayaw paabota nga hungitan ka ni Ric atol sa pagpungko mo sa iyang pahina tungod kay ang katuyoan sa iyang mga laray dili ang paghatag kahulogan sa butang ug kasinatian kondili ang pagbitad kanimo ngadto sa pribado niyang kasinatian ug kahulogan sa butang.

Sa iyang mga balak, anaa ka sa sentro sa butang. Misulod ka sa butang. Misinati ka sa butang. Ang balak niya maoy silbing sakyanan nimo pagtabok sa mas duol apan lahi nga dimensiyon sa usa ka pinasahi nga kasinatian sulod sa iyang handurawan.

Moingon ko nga siya ang bangaw nga nag-arko sa karaang Vicente Ranudo tabok sa panahon sa wa pa ang First Quarter Storm. Sa laktod, ang iyang balak mao ang transisyon sa dakong kausaban sa pamalak-Bisdak.

Mitumaw ang ngalang Ric Baladjay sa mga dekada diin ang Bisdak nga pamalak napiksan sa tulunghaang imagism ug symbolism sa Pransiya ug sa modernismo sa talay ni T.S. Eliot— sa panahon sa tulo ka ‘S’ (social sense, sound, story) ni Nyor Erning Lariosa, Mel Allego, Edfer Rigodon, Urias Almagro ug kaubanang sakop sa Albicalarivi Poetry Group— sa panahon ni Ben Maligad (nakahinumdom ko sa "wang kaik" nga balak sa naulahi ug sa gisugilon ni Junne C. nga "Ang Sugbo Di Mohilak"). Mao sad ning panahona nga miliwag ang Bisdak nga pamalak gikan sa rumbong tradisyonal, bisan tuod kon gipraktis gihapon kini sa mga pahina sa Bisaya ug uban pang patay-na-karong mga mantalaan. Gitawag nako nig "gamayng rebolusyon" tungod kay nasipong lamang kini sa gamayng sirkulo sa mga tinun-an sa Southwestern University sa Sugbo nga sagad adto magyampungad sa USIS Library ug sa— sa termino ni Simeon Dumdum, Jr.— mga "magbabalak sa Colon", kanus-a nanghitabo ang makalilisang nga diskusyon sa katitikanong arte. Mao ra sad ning grupoha sa mga magbabalak ang responsable sa katukoran sa Bathalad nga karon usa na ka nagpadayong kasaysayan.

Hain si Ric niining mga panahona? Ug nganong may laing direksiyon ang iyang pamalak nga ang paglista kaniya sa maong "gamayng rebolusyon" malisod uyamot? Mao niy mga sinugatan nakong sukot niya sa matag tungab ko sa serbesa sulod sa tulo ka higayon na namong panaghugoy. Kay taliwa sa iyang pamugsay sa pamalak, wala koy nakitang lama sa "gamayng rebolusyon". Nag-inusara siya. Usa ka magbabalak nga nagsunod og lain nga kalihokan. Hinuon, may ginaingon nga ang pagka dili radikal mao ang labing radikal nga sumbalihok.
Sama sa tigulang ungo nga mohimalad sa karaang kawa, pungkoan nato ang iyang mga pahina; tilaan nato ang iyang dila; wiwion nato ang iyang biga.

Kon gipakadak-an ni William Carlos Williams ang gagmayng mga butang (sama pananglit sa wheelbarrow, sa basag nga botelya sandig sa bungbong sa ospital), sa balak ni Ric, gitandi niya ang duha ka butang nga di angay sa pagtandi tungod kay wala man diay kalainan. Si Williams ug Ric nagsawo og susamang panabot sa yanong butang nga sabog lang unta natong ikahinagbo ug di gani angay sa pagtagad. Ug kini ang mohatod kanimo sa kasinatian sa balak sa dakong kahikugang. Makapangutana ka: nganong puniton ang butang nga gamay? Ania:
Pananglit sa balak nga "Managsama Ra", ang gitandi niya mao ang karatchoche ug ang mangga: Kon ako sila nga katkaton, / (ug ako ra ba hinuon dughiton) / Managsama ra ang kahago / (ang kalagyo, ang mga gutlo) / Ug kusog nga akong gamiton. Apan abi mog mao ra ang dagan. Dili diay kay ang balak nanghimudlay sa naghinapos nga mga estropa: Apan adunay laing katingalahang bulak / (nga dili malawos ug mapulak) / Magpabiling lab-as ug humot sa hunahuna…

Niining balaka, walay giusab si Ric. Ang butang niyang gitandi wala mausab. Iya lang kining gitan-aw ug gihulagway sa balaknong perspektibo— sa usa ka heightened language and heightened sensibility, matod pa ni Edith L. Tiempo sa libro niyang "Six Poetry Format and the Transforming Image".

Sa pagbasa ning balaka, matubag ang pangutana sa batan-ong buot magkat-on kon angay bang may lohika ang balak. Matikdan nato nga ang lohika sa balak mao ra sab ang kaugalingong premise nga gitandayan niini kay ania dinhi ang kinuptanay sa iyang metapora aron mahiusa ang usa ka hipno nga balak. Hugot kong nagtuo nga ang balak independente sa nanghitabo sa gawas kay mas partikular man ang magbabalak sa nanghitabo sa iyang kahiladman. Ang nagdugtong lang sa balak ngadto sa gawas mao ang pagka tawhanon sa magbabalak. Sanglit tawo ang nagbasa, may higayon nga makahangad sa langit sa managsama nga kasinatian. Ang lohika sa balak mao ang gihuptan niining sulodnong mga kamatuoran— ang dupot niining perspektibo— ang bag-o niining kasinatian.

Ang pormulang sambog ni Ric sa "Managsama Ra" namatikdan ko sab sa iyang "Pakigdula Sa Akong Bathala". Niining naulahi, ang balak miabli sa lunsayng mitolohikal ug metapisikal nga dimensiyon diin ang tawo maoy miatake sa iyang Bathala ug ang kawalaan gihimo lamang usa ka natad-dulaanan. Ug dinhi magsugod ang usa ka "dakong gubat sa tawo batok sa iyang Bathala"— tema sa arte nga nagpahigwaos sa daghang alagad sa dagang. Mahimong tan-awon kining balaka nga usa ka argumento ni Ric sa atong pagka walay mahimo batok sa gahom sa Bathala. Ang karaang hulag sa pamulong sa "apdo" nahimong bag-o sa kabatid ni Ric. Gani, wala man niya usba ang biblikal niining kahulogan (kadtong pagpainom kang Kristo og apdo didto sa Kalbaryo). Apan sama sa "Managsama Ra", gipataas lang niya ang pulong ug giinterpretar isip "balos sa tawo" sa kagamhanan sa Bathala sa dihang nakita nga wala na kiniy mahimo nga nagbitay sa krus! Giinterpretar ni Ric nga ang dugdog, kilat, ug bisan unsa nga puwersa sa kalikopan maoy armas sa Bathala niining Dakong Gubat. Apan bantayi nga giisip lang niya kining gubata nga usa ka "pakigdula" nga sa tanang higayon maoy makapahunahuna kanato nganong sakiton kita sa atong Bathala ug nganong miabot kadtong higayon nga ang Bathala gibitay sab sa tawo sa krus.

Niining duha ka balak, nakita nato ang usa ka simbolistang Ric Baladjay. Kining duha ka balak naghimog karera sa ilang kaugalingon nga nagsandig sa tidlom sa mga simbolo— simbolo nga naghiusa ug naumol ngadto sa usa ka makalilisang unos nga andam motay-og sa atong mga pagbati nga sa makausa pa nahimong kabahin sa tinakdoan sa matag linya sa bungat ni Ric.

Gawas sa balak nga "Liso", wala na koy nabasahan niyang balak nga dunay political undertones. Kining balaka gani, wala man magtukbil sa hardcore politics kondili ang pribado man lang gihapong panahom ni Ric sa kasaysayang Bisaya. Mora siyag natulog (kun nagpatulog-tulog ba kaha) sa mga nanghitabo sa kapaitan atol sa pagpakanaog sa Balaod Militar, sa EDSA Revolution sa dekada 80, ug sa bisan unsang politikal nga kaguliyang sa nasod ug kalibotan. Wala siya matandog. Gani sa "Liso", nagtakoban lamang sa subliminal nga bayhon ang iyang pagpakabana sa politikanhong kahimtang nga nasugamakan sa kaliwat ug arteng Bisaya. Agig pamatuod sa lahi nga dalan sa iyang balak, kon utingkayon ang kasaysayan sa pamalak-Bisdak ning panahona, halos mahikap nato ang kinumo sa mga magbabalak nga nanagsinggit og kausaban. Wala kalikayi sa mga magbabalak-Bisdak ang pag-apil sa politikanhong hilisgotan. Gawas lang kang Ric.

Oo, gawas lang tingali kang Ric kay siya nagpabiling pribado— butang nga maoy nagpalahi kaniya sa iyang kakontemporaryo.

Karon natataw na nato: si Ric Baladjay dili ang langgam nga nagtangag og olibo sa kausaban sa isyung katilingbanon kondili usa ka magbabalak sa "arte ug tungod sa arte lamang" (art for art sake). Masabot ko nga nangita siya sa kinatas-ang porma sa arte sa pamalak, sa katahoman sa pamalak. Ug sa matag balak niya, maaninaw nato ang kinatas-an niyang espiritu sa pagmugna, ang tinguha sa pagdunggo og laing mga baybayon aron iugbok ang matang sa bandila nga iyang ikahimuot. Pamatuod niini, tipik sa iyang balak nga nag-ulohan og "Dali" nagkanayon: Ug ako nga magbabalak nasayod: / Dili tanang arte matahom… / Dili tanang matahom arte…!

Busa lantawon nato ang iyang balak dili sa perspektibo sa politika kondili sa estetika. Siya ang magbabalak nga unibersal sa sensibilidad nga Bisaya, way duda.

Atong maaninaw nga gitan-aw niya ang balak dili ingon nga lutsanan sa iyang mga interes kondili isip dalan sa kinabuhi. Masabtan nato, base sa kolektibong persepsiyon sa agi sa iyang tinta, nga dili mahinungdanon nga may katungdanan ang magbabalak. Ang magbabalak, mobalak kay siya nakabaton og balaang gasa sa pagmugna. Kon makalingaw, maayo. Kon dili, di angay igsapayan. Bahala nag pila ray nahimuot basta kay ang katuyoan sa pagmugna mao ang pagkab-ot sa kinatas-ang kahamtong sa arte. Kon sayop siya o husto, walay makahukom. Sa atubangan sa kasaysayan, dili kita makapanghimakak.

Misuway kog panday og pipila ka linya iyawat makadugang sa kasaysayan sa pamalak-Bisaya. Apan sa matag higayon nga mobukad akong atay kay nagtuo kong nahuptan ko na ang tinuod nga patik sa usa ka magbabalak, daw ibalik ko pagpusdak ni Ric Baladjay sa yuta; daw madunggan ko ang iyang tingog nga magkanayon: usa ka lang sa mapangahasong mga alibangbang niining akong tanaman. Usa niining mga balaka nga hagit nakong matupngan mao ang "Musa sa Kagabhion". Ang mahikanhong mga balak-liriko "Kubla Khan" ni Samuel Taylor Coleridge ug "Ode to a Nightingale" ni John Keats mokalit lag pangiyugpos sa akong panabot matag balik-basa ko ning mga linyaha: Bughaw ang langit nga namulak sa bituon, / Puting balas gihagkan sa balod magiktanon; / Takdol ang Bulan sa saming dagat miamag, / Ang palibot naligo sa talagsaong kahayag! / Mipaso kang nagkugos sa lirang bulawan, / Nagsul-ob sa mga sandalyas sa hangin; / Nagsalib-ay sa tam-is, mananoyng mga nota. / Sa agtang gipurong mong sulawng kabugason, / Imong gisaling-ay ang bangawng mabulokon: / Ang buhok mong pinadunghay daw maitom sapa / Kansang bugway sa silaw ug timog gidulaan:
Kinsa ang musa? Nganong taliwa sa iyang katahom, nagrayna lamang siya sa kagabhion? Nganong gipanag-ing ang iyang buhok sa itom nga sapa? May itom ba nga sapa? Ug uban pa… ug uban pang pangutana nga makalilibog uyamot.

Ang musa dinhi anaa sa kinatas-ang katahoman, ang katahoman nga suod sa kaliyongan. Mahimong maghunahuna ta nga mao kini ang lintunganay sa iyang katakos ingon nga magbabalak— ang kinatas-ang bungat sa inat sa iyang arte. Lagmit misobra ang akong kasubhetibo sa mga mugna ni Ric. Apan unsay akong mahimo?

Kon may mangutana kinsa si Ric Baladjay, tubagon ko siya sa pangataposan sa "Komposisyon 38": "Nag-awit / Sa / Hilom / Nga / Berso / Ug / Nakatugaw / Sa / Nahitagpilaw / Nga / Uniberso…"

Ang pahina angay gayong paklion sa tudlong mahigugmaon. —

Ang Kundiman ug Balitaw

2009-04-03T06:55:00.000-07:00

(A message forwarded by Atty. Manuel Lino G. Faelnar)

Hi all,

It was a very interesting afternoon with Prof. Jerry Dadap yesterday as we discussed the Kundiman and the Balitaw. Jerry is a musician, a composer. He is also the Musical Director and Conductor of the Andres Bonifacio Choir. He comes from a family of distinguished musicians. The well known New York-based guitarist Michael Dadap is Jerry's brother.

On the Kundiman

Jerry had some very interesting information about the Kundiman and the Balitaw. He says that although "Usahay" and "Matud Nila" have a 3/4 beat, they are ballads, not Kundiman. They do not have the three movements required for a Kundiman.

In fact, he says, there is hardly any Cebuano Kundiman. Jerry, however, has also composed a Kundiman but the title is Tagalog. According to him, Kundiman is a Tagalog genre that has a prescribed three movements in 3/4 beat. Jerry also says that "Ay Ay Kalisod" has a 2/4 beat and so is not a Kundiman. Neither is "Dahil Sa Iyo" a Kundiman as it too has a 2/4 beat.

On the Balitaw

Jerry says that the Cebuano Balitaw has a fast 3/4 beat with the rhythm of "Ania Si Rosas Pandan". However, Dr. Jes Tirol, an engineer and educator who teaches college-level mathematics using Cebuano as the medium of instruction and who is Chairman of the University of Bohol adds in a text message that the Balitaw is an exchange of love verses between a man and a woman and must be danced by the couple; if it is not danced it is just a Folk Song, ang Awit Banikanhon. Jerry, on the other hand, focused on the rhythm exemplified by "Ania Si Rosas Pandan".

Jerry also says that the Tagalog Balitaw likewise has a 3/4 beat but it is more formalistic and, like the Kundiman, has three movements.

For a fuller discussion of the Cebuano Balitaw (Balitao), read the book of Maria Colina Gutierrez in the link below. Gutierrez confirms that the Balitaw is an exchange of love verses between a man and a woman and is danced by the couple.

THE CEBUANO BALITAO AND HOW IT MIRRORS VISAYAN CULTURE AND FOLKLIFE

The Cebuano Balitaw is usually in the minor key while the Tagalog Balitaw is usually in the
major key. Both are exchanges of love verses between a man and a woman. Visit this link for
a short discussion:

Balitaw

-- Atty. Manuel Lino G. Faelnar

Kawit Sa Buntagon

2009-04-03T05:26:00.000-07:00

Pinunpon ug hinikay ni E.S. Godin
Mga kaubang editor: Mar Mañus, Jr. ug Richel Dorotan

Mga napulo na tingali ka tuig ang minglabay dihang nakahunahuna ko pagpunpon sa mga balak nga nangapatik sa Magasing Bisaya.

Maayong pakli-paklion ang mga obra nga napunpon sa usa ka libro, matod ko sa hunahuna. Ug busa, gihiling ko ang natigom nga mga balak sa tagohipos sukad ko nahimong sakop sa staff sa maong magasin. Daghan kaayo. Ug bastante na nga tibuk-ong usa ka libro.

Pero dili lalim ang pagpapatik og libro ning panahona. Dili basta-basta labi nag walay moesponsor. Maayo mag publikador gyod kong may puhunan, wa man tawon tay dyamo.

Ang unang misantop sa akong hunahuna mao ang pag-amotay. Kinta, ang matag magbabalak nga maapil sa libro moabag. Magtinabangay lugar.

Pilay asoy, gipanangtang nako ang mga balak nga ang mga tagsulat patay na. Lisod baya pagpaningil og amot sa mga wala na, di ba? Mao tong ubay-ubay sad ang naiban. Nindota ra ba untang mga balaka. Pero unsaon ta man, gipangayo sa kahigayonan.

Sunod, akong gipangsulatan ang mga awtor agig pananghid ug kon andam ba silang mobulig. Daghan ang nahinangop pero diha poy pipila nga mingsuki. Yatis ra, ipatik ang ilang obra unya sila pay pabayron, nila pa. Nako pa sab, aw, di man sad ko mamugos. Ang nakasabot sa akong tuyo, maapil. Total, ang akong tumong, mao ra man gyod nga naa tay mahipos nga pinunpon nang basahon sa mga balak, dili man negosyo.

Sa panabang sa tagpatik (printer) nga akong nakontak, giestimeyt namo kon pilay gastoon ug pilay pagkahamutang sa kada usa ka kopya. Dayon ako na sang gipangsulatan (di pa uso ang selpon ug email niadto) ang mga interesadong mangapil sa aktuwal nga presyo ug kon tagpila ka kopya ang gusto nilang maangkon. Suma total, mingkabat gyog duha ka tuig kapin ang pangandam ayha migula ang libro sa patikanan.

Sa sugyot sa uban, nahimong duha ka matang ang basahon, dunay hardbound ug duna say softbound.

Dihang migawas ang libro, may nagpangutana kon asa puydeng makapalit. Pasayloa, kay ang giimprenta namo segun ra sa gidaghanon sa giorder sa mga nahiapil plas sa gahin alang sa national library.

Salamat sa tanang mingbulig.--

Manila Bulletin Family

2009-02-10T18:45:00.001-08:00

ANG kinatibuk-ang naglangkob sa Manila Bulletin Family, gituyo pagkuhag hulagway alang sa ika-109 nga anibersaryo (Peb. 2, 2009) sa nag-unang mantalaan sa nasod.

Da Adbentyur Ob Inting En Bondying: Usa Ka Pagtuon

2009-02-10T17:53:00.000-08:00

Ni OMAR KHALID

USA ka dakong hitabo sa kasaysayan sa katitikan kining obra nga nagpakita sa kulturang Bisaya nga Bol-anon; sa dili direkta apan makapahimuot nga paagi. Wala pay mabasa ni makitang gama sa imahinasyon nga nagpatidlom sa mga pagbating sama niini; linain ug piho nga matawag tang iya sa usa ka Bol-anon.

Ngano? Walay magsusulat nga nangako. Walay magsusulat nga nakasinati sa pagbati sa banika sa Bohol.

Wa ko masayod kon gipahimuslan ba sa tagsulat kining tistis nga kanunay itumong sa mga Bol-anon. Apan makita ang lakra niini sa pagpadagan sa obra. Ang maong linya sa ideya nakatabang aron kondisyonon ang hunahuna sa mga magbabasa. Busa, maisip nga inantigo ang konseptuwalisasyon sa kinatibuk-ang tigbayon ning maong nobelang tinawo-tawo.

Gawas niini, ang mga Bol-anon nailhan nga mga tawong abenturoso. Sila ing mga matang sa tawo nga makamaong mangitag paagi aron mabuhi sa bisan asang dapit. Ug tungod niini, nasaypan hinuon nga mga erehes diha sa ilang paglighot sa mga suliran.

Dili nato malangkob ang Bohol ug maisip nga walay kalainan sa Sugbo diin ang naulahi maoy giila nga duyan sa kultura. Lahi ang Sugbo. Lahi ang Bohol. Ugaling lang kay naawngan ang mga Bol-anon. Apan wala ko makabig sa pagtuo nga ang mga Bol-anon lupig sa mga Sugboanon.

Ang matag dapit may iyang kailhanan; may iyang dapit sa kasaysayan.

Kining paagi sa pag-asoy nga gitawag sa Iningles og “yarn spinning” maoy gisubay-subayang disiplina sa nobela. Sa maong pamaagi, ang minugnang mga karakter mingsuong sa daghang abentura ilabi na ni Inting ug Bondying: gikan sa ginuwatsing pagtungha, sa inantigong paglagwang sa dakong siyudad sa Sugbo, sa pagsulbad sa ilang kaugalingong mga kabalaka.

Tinuod yano kaayo (walay halawom nga mga elemento sa arte) apan ang panulat di lang alang sa mga aristokrata kondili alang sa tanan. Kanang duol sa kasinatian sa tawo. Iya sa kalibotan sa imahinasyon. Kanang maambitan sa tanan bisan sa labing kabos sa kaalam. Si Flaubert miingon: “We must present a picture, show nature as it is, but it must be a complete picture, we must paint the underside as well as the surface.”

Ang katawa usa ka pinulongang unibersal. Lengguwahe sa tanan. Ang kinabuhi bug-at. Kini ang sulbad.

Sa dagan sa nobela, si Tatay Pasyo dakog paglaom sa iyang mga anak, ngani misalig man siya sa ilang katakos. Si Nanay Insiyang usa ka inahang mabalak-on: pananglit, sa iyang paghilak dihang si Inting ug Bondying nanamilit; sa iyang tugon sa mga anak nga magbinuotan. Kini ang tipikal nga hulagway sa mga ginikanang Bol-anon.

Laing kinaiya nga atong masil-ip sa nobela mao ang pagka sugarol ni Tatay Pasyo bisan anaa sa kakuyaw. Si Inting nakuyapan (kunohay) apan si Tatay Pasyo nahinumdom pa sa iyang patdanan nga numero.

Maayo ang pagkagamit sa lengguwahe nga nagpakita gayod sa aktuwal nga transkripto sa sinultihan. Gitawag sa mga kritiko og probinsiyalismo. Niini nga pamaagi, ang nuisance sa pinulongan— ang kalamian sa templada tataw ug mahikap sa magbabasa nga duol sa kasinatian sa pinulongan.

Sa nobelang “The Grapes of Wrath” ni John Steinbeck, ingon niini ang paghatag og bulok sa tagsulat sa iyang nobela (bantayi ang iyang batadila ug panitik):

“No,” said Pa. “There ain’t a drop a’ whisky in the house. An’ John got no whisky. He never has none when he ain’t drinkin’.”

Ma said, “Tom, I got a half a bottle soothin’ sirap I got for Winfel’ when he had them earaches. Think that might work? Use ta put Winfel’ ta sleep when his earache was bad.”

Sa pikas bahin, kini usab ang kang Toni Morrison sa iyang nobelang “Sula”:

The woman smiled, glanced in the mirror and said, throwing her voice toward Helene, “That your only one?”

“Yes,” said Helene.

“Pretty. A lot like you.”

“Yes. Well. She’s ten now.”

“Ten? Vrai? Small for her age, no?”

Sa atong pananglitan, makita ang dapit ug matang sa mga tawo nga naglitok sa estorya. Matataw nato nga ang kang Steinbeck mga tawo nga gikan sa Oklahoma. Samtang ang kang Morrison nga mga karakter posibleng mga Creole.

Unsaon nato pag-ila kining mga matang sa mga tawo sa “Da Adbentyur…?”

“Basta! Apil-apil gayi ka, stokon ta gyod ka!”

Pagkagabii…

“Tay, Nay, adto lang ko mopadayog eskuylas Bogo. Sugot man t’ngali tos Tiyo Caloy, ba, adto lang ko estar sa ila.”

Ug unya sa…

“Bilanggotan ning bataa! Naglangay-langay mang mopalit pa ra ba kog masyaw ron!”

Ug kining…

Mikatap ang nabuot nga baho ilawom sa tolda…

“Didang tabaghaka sad nimo, Ting, uy! Pabadlong ka man!”

“Alang! Bisag din-a mapugngan!”

“Hala… hiposa na diha!”

“Gai kog ilo, Noy, bi!”

“Nyabag! Naay medyas nimo, ay. Huboa na!”

“Asa man ni ibutang akong purol, Noy?”

“Kuwanggol! Hala, isu’d sa imong bag, Ting, aron manimaho na!”

“Asa man diay ko ni ibutang?’

“Hoy, amaw! Iitsas dagat aron kuninitan nas iho!”

Kini ang pinulongan nga morag mahikap na nato. Ang mga karakter nabuhi gayod sa ilang kalibotan. Anaa sa atong hunahuna, anaa sa atong pagbati; daw duol nga mga panganod.

Karon, imo ang pagbasa.—

The Bisaya Magazine Amid The Rising Challenge

2009-02-10T04:16:00.000-08:00

By RICHEL G. DOROTAN

FROM the very first day it saw print in the annals of Philippine publication history, Bisaya magazine has been a vital force and catalyst of Cebuano-Visayan Literature. Spearheaded by the great Vicente Padriga, more than seven decades ago, Bisaya magazine is a true milestone of publication success considering that it is issued in a regional language— a language spoken by many but became marginal due to the country’s language policy. Until today, the magazine serves as a faithful chronicler of the Cebuano experience culled from the Cebuano writer’s creativity.

But why does Bisaya magazine survives through time, a question might be thrown in. Several factors would likely come to one’s mind.

From the literati’s point of view, Bisaya magazine is considered the barometer for Visayan literary artist. Cebuano literary stalwarts flourished and made names in the pages of Bisaya; popular names such as Natalio Bacalso, Severino Retuya, Marcel Navarra, Piux Kabahar, Sulpicio Osorio, Estrella Alfon, Lina Espina-Moore to name only a few. Even president Carlos P. Garcia, in one time, before he catapulted at the helm of his political career, wrote for the Bisaya. And these hosts of writers are now considered institution, as Bisaya itself is an institution.

Similarly, contemporary Cebuano writers who are currently making waves are writing in Bisaya magazine too. A fine example are the writings of Gremer Chan Reyes, whose historical novel about Cebu entitled "Ang Ugma Walay Pag-abot" (Tomorrow Will Not Come) is currently serialized in Bisaya magazine. This novel is considered first in its kind in Cebuano literary history as nobody venture such devotion and passion in writing a novel that weaves into seven volumes of fiction and history into one coherent whole. The novel narrates about the plight of small town of Bogo ravaged and torn by war and how war affects people’s lives.

And from the reader’s perspective, Bisaya is a weekly dose of entertainment like no other. Its well-balanced content (40% literary and 60% popular) satisfies and challenges the reader’s depth of imagination. From Atty. Ver Quimco’s legal column to Prof. Amelia Bojo’s bowl of opinion, and a host of others, Bisaya offers a variety of write-ups that deliver reading pleasure the magazine is proud of. It enriches and widens the reader’s horizon vis-à-vis the complexity of the modern world. Eversince, Bisaya magazine is a reader’s magazine. A magazine they can call their own for it speaks in the language they know best.

Like its sister regional magazines, Bisaya remains steadfast in promoting the Filipino art of comics. Despite the threat of digital media, the old school of comics production is very much alive as evidenced in readers’ response of Bisaya.

Another greatest contributions of modern Bisaya magazine is its standardization of Binisaya spelling. The editors observe the need for such cause for the purpose of Cebuano language intellectualization. To date, Bisaya editors follow certain spelling standards based on studies of the academe, tradition, and other linguistic considerations— a step never undertaken by other Cebuano publication.

Until today, Bisaya magazine continues to command respect from all sectors of Cebuano society as a prime pillar of Cebuano culture contributory to nation building. One of the latest accolade the magazine received together with its other sister regional publications is the "Diamond Cultural Award" presented by Publishers Association of the Philippines on December 12, 2008 in the City of Baguio.

Some say it is very impossible to imagine Cebuano culture without Bisaya magazine. The passing of years, instead of making it older each issue, does magic on its pages. It is constantly ready to serve generations of readers. Bisaya magazine is a living monument to, and a true ambassador of, Cebuano literature and culture. And the tradition lives on.

We think this is true. —

(First published in Manila Bulletin 109th Aniversary Special, Feb. 2, 2009)

CNU Campus

2009-02-08T01:25:00.000-08:00

Kuha ni MANOY EGAY
Enero 30, 2009

Ang dakbalay sa Cebu Normal University nga aktibo usab sa ilang mga programang kulturanhon ug literatura.

Casa Gorordo

2009-02-08T00:52:00.001-08:00

Kuha ni MANOY EGAY
Enero 31, 2009

Ang makasay-sayanong Casa Gorordo sa Sugbo nga nahimutang atbang sa RAFI Convention Center, ang gambalay nga gipunsiyonan sa ika-13 nga kombensiyon sa Bathalad-Sugbo.

Mga Linya ni Josua

2009-02-07T03:47:00.001-08:00

Teksto ni Omar Khalid
Mga hulagway kortesiya sa bathaladsugbu.multiply.com

DI lang ang iyang mga balak ug sugilanon ang nagbaton og binag-ong aydyom apan ang iyang mga kuris-kuris usab nagtipig og susamang kapresko.

Wala masayop ang Bathalad-Cebu sa pagnombrar kang Josua Cabrera nga pamuno sa kapunongan. Ang tidlom sa iyang arte igo na kaayong hinungdan nganong ang Bathalad-Cebu maingon nga anaa sa maayong mga kamot.

Kining kinuwadrong mga hulagway nga atong makita mao ang ‘gasa’ sa Bathalad ngadto sa mga mamumulong sa bag-o lang natapos nga ika-13 nga kombensiyon sa kapunongan. Dinhi, maila nato nga wala gaposa ni Josua ang iyang kaugalingong limitasyon pag-interpretar sa tawo nga buot pasidunggan sa iyang arte. Matistis ang iyang atake. Ug makita ang iyang oryentasyon isip kartonista. Apan bisan niini, gihatagan niyag hustisya ang kinabuhi luyo sa matag dibuho.

Matikdi ang duha ka esena sa luyo nila ni Mel Allego ug Urias Almagro: Amerika ug Sugbo, di ba? Ug anaa ang gamit sa panambal sa pikas kamot ug ang dagang sa pikas kamot— usa ka tukma ug hiniusang paglangkob sa kinabuhi ning duha ka kundatan sa katitikang Bisdak.

Si Josua may kinaugalingong pagsabot sa pagka tawo ni Edfer. Matikdi ang detalyadong mga mata pinaresan sa matanghagaong pahiyom. Si Edfer man god, usa ka tawo nga di makahinan-aw sa Bathalad. Dili siya magpabaya ug andam mohatag og mga pagdasig unsay ikaayo sa kapunongan.

Si Editor Edgar Godin sab nagkinagang sa mga hulad sa Bisaya. Samtang sa talad, makita ang nagtagsok nga gimbuhaton sa buhatan ug gani, anaa ang tistis nga ang buluhaton kanunayng nagsunod-sunod kaniya.

Si Kanhi Komisyoner Dr. Ricky Nolasco usab nagdagan nga morag nakiglumba sa panahon nga nagbandera sa iyang kawsa sa edukasyong multilingguwal.

Si Dr. Resil Mojares usab sa iyang paghanduraw sa gituking basahon. Gipalibotan siya sa liboan ka mga libro nga nagpaabot sa iyang pag-at-at.

NIADTONG Pebrero 6, 2009, gibuksan ni Josua C. ang iyang solo exhibit sa Bluewater Gallery sa Sugbo uban sa pinasidunggang mga dinapit nga sila si Rep. Pablo John Garcia ug Architect Benjie Reyes. Ang eksibit may ulohan nga "Bahalinya". Nganong "Bahalinya" man? ako siyang gipangutana dihang nagkadungan mig paniudto sa dakbalay sa Sunstar Daily uban ni Insoy Niñal ug Kevin Lagunda.

Tungod kay ang bulok man mismo sa bahal ang gigamit niya isip medium niining maong serye sa mga pinintal. Gawas nga tuba ang iyang gigamit, ang mga tema sa iyang pinintal nagsentro sa metapora sa tuba ug sa tradisyon sa pag-inom niini.

Kulba ning maong eksibit. Ang mga ulohan sa iyang pinintal nagtangag sa tinagod-tagod nga mga balak-suryal sa kinse ka linyang Binisaya. Pinaagi niini, nakakuha siyag koneksiyon sa parada sa iyang kinse ka pinintal nga morag di mabuwag apan may tagsa-tagsang paglungtad.

Ang "Bahalinya" bukas sa publiko hangtod sa Pebrero 28, 2009 gikan sa alas 10:00 s.b hangtod sa alas 5:00 s.h. —

Kombensiyon sa BATHALAD '09

2009-02-04T06:37:00.000-08:00

Mga hulagway kuha ni Manoy Egay
Enero 31, 2009

Si Dr. Ury Almagro uban sa presidente sa Bathalad nga si Josua Cabrera ug haligi sa kapunongan, Lam Ceballos. Si Ury gipasidunggan sa Bathalad sa iyang paggahin og panahon sa Literaturang Bisaya ug sa iyang pagtambong sa kombensiyon.

Si Lam Ceballos mipaila sa Mamumulong nga si Dr. Mel Allego kinsa naglingkod (kinadaplinan sa wala). Kauban ni Dr. Allego ang laing tulo ka mamumulong: Dr. Resil Mojares, E.S. Godin ug Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco.

Bibo ang paambitay sa hunahuna sa plenarya.

E.S. Godin, Richel Dorotan aka Omar Khalid, Dr. Jun Allego, Mar Geocallo, Kevin Lagunda ug Dr. Ury Almagro.

Si Omar Khalid, Lam Ceballos, Ury Almagro, Kevin Lagunda ug Roger Pono.

Binisayang Libro sa CNU ug KWF

2009-01-24T07:57:00.000-08:00

Teksto ni Egay Talipsai

Human sa taudtaod nga pagpaabot ug maampingong paghashas, migula na gayod sa patikanan ang librong "Mga Piling Literaturang Sugbuanon" edisyong 2008 nga gihagoan paghikay sa Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino R-VII nga mao ang Cebu Normal University sa Sugbo.

Ang 400 kapin ka pahinang basahon giundan sa lunsay ug lumad nga Binisayang mga Tigmo, Panultihon, Anekdota, Idiyoma, Balak, Sugilanon ug usa ka dulang pangradyo sa kinabuhi ni Beyato Pedro Calungsod uban sa mga hubad niini sa Filipino kun Tinagalog.

Pulos matulun-anon ang mga sulod niini nga tinuod nagsalamin sa kulturang Bisaya ug busa, takos kining magamit isip textbook sa pagtudlo sa Binisaya sa atong mga tulunghaan.

Gipublikar sa Komisyon Sa Wikang Filipino (KWF) tinambayayongan sa National Commission on Culture and Arts (NCCA).--

Eskrip sa Brugudog

2009-01-15T22:22:00.000-08:00

Title: Brugudog

Ni E.S. Godin

(Note for the illustrator. Medyo kakaiba ito, dahil patakbuhin natin ang estorya ng walang caption at dialogue. Merong dialog, pero almost no meaning ito, dekorasyon lang, ika nga, plus effects. Kaya, palagay ko, challenging ito. So, bahala ka nang mag-execute. Salamat po!)--Edgar

Box 1: Mula sa isang masukal na gubat, ipakita si Brugudog (isang batang higante, kumbaga mga 2 yrs old lang, yu’ng batang katututo lang maglakad at paika-ika pa, may kaitiman ang balat) hubo’t hubad ito, kita ang nakalawit na kasarian, tuwang-tuwa itong paika-ika ng lakad papunta sa highway o maluwag na daan. Tanaw niya sa malayong dulo ng daan ang paparating na isang kotse.

Baby Brugudog: Ugag! Khah! He-he!

Box 2: Sa tagpong ito, eksaktong nasa tabi na ng highway ang batang higante at bigla namang napahinto ang kotse sa gulat nito nang tumambad sa kanila ang napakalaking bata. Umuusok sa biglang preno ang gulong ng kotse habang mulagat sa sobrang gulat ang mata ng mga sakay.

Brugudog: Uga! Khah! Khah!

Babae sa kotse: Hah?! SFX: Breaakkkkk!

Box 3: At dito, makikitang nakasalampak na ng upo ang hubo’t hubad na bata sa damohang tabi ng daan habang hawak nito ang kotse, iwinawasiwas at pinaglalaruan (gaya ng karaniwang bata na naglalaro ng airplane-airplenan) habang sigawan naman sa takot ang mga sakay nito, isang magandang dalaga, binata at isang bata rin. Nasa loob pa rin sila ng kotseng hawak ng giant baby.

Baby Brugudog: Ugaga! Brummm! Pipip-pipip! He-he!

SFX: Aahh! Huhhh! Eeeeeee!

Box 4: Close up sa kamay ng giant baby na hawak ang kotse. Sigawan sa takot ang tatlong sakay sa loob ng kotse. Hanapan ng anggulong makikita sa reader ang mga tao sa kotse.

Baby Brugudog: (off scene) Zzzzzz! Brummm! Brummm!

Voice frm the car: Aaaaahh! Eeeeeee!

Box 5: Longshot. Aliw na aliw ang giant baby sa natagpuang bagong laruan, habang nag-uunahang lumabas sa isang napahinto ring bus ang mga taong sakay nito sabay takbo papalayo. Mangha at takot ang mabanaag sa mga mukha nila. Unti-unti nang nagka-traffic ang highway at dumarami na ang mga taong naestranded.

Brugudog: Brummm! Brummm! Pipip-pipip!

People: (screaming) Huh? Khah!

SFX: Yaaahh! Eeeeekkk!

Box 6: Isang pulis ang may kausap gamit ang handheld radio. Sa likuran ng pulis, ipakita ang patrol car. Show some people screaming at the backdrop.

Policeman: Yah! Over… copy over.

People: (screming) Huh? Khah!

Box 7: Ipakita ang giant baby na napansin na nito ang mga maliliit na nilalang sa loob ng pinaglaruang kotse at tila gusto niya itong kalikutin upang lumabas. Gimbal naman sa kaba at pag-alala ang mga taong nanunuod sa paligid.

Baby Brugudog: Ugaga! Gua… gua… Hehe!

People: (shouting) Nooo? Nooo!

SFX: Waaahh! Eeeeee!

Box 8: Wide angle shot. Dito, ipakitang nagsidatingan na ang mga armor cars at tangke de guerra ng mga sundalo bilang paghahanda sa anu mang mangyari sa gawing pag-rescue. May helicopter ding fully armed ng machinegun na umiikot sa himpapawid.

Armor cars: Broommm! Brrroomm!