4-ka-klaseng sili sa akong backyard garden

Ni MANOY EGAY

SA gamay nakong garden sa nataran, nagkaabot ang upat ka klaseng sili. Ang tulo puwerteng pagpamunga apan ang usa ka matang, ang haybrid nga Django Hot Pepper, giatake sa peste samtang hilabihan untang paglipang.



Mao ni ang haybrid nga Django Hot Pepper nga ako na lang gipangibot kay giatake sa bayrus, mingkalit lag kapangada'g ang mga udlot, ang linghod nga mga bunga wa na kahingkod.


Mao pod ni ang laing haybrid nga sweet pepper, nga Emperor iyang brand name. Puwerte sab mamungang siliha. Sa pagpangahinog sa unang mga bunga, namuwak og usab ug namunga na man og mas daghan kaysa unang pamunga.



Kining siliha dili palupig sa kahalang, Super Hot gyod tinuod.


Aw, kining kulikot di na mistil tukion og unsa kahalang. Nganlan nis uban og siling iha's kay manurok man lang nis banwa human ipangiti sa mga langgam. Ang nakanindot aning siliha kay di pul-an og pamunga, way undang. Basta atimanon lag bisbis kanunay, naa dyoy pirme magpuwa.

EDUCATING OUR CHILDREN IN THEIR LANGUAGE

Ricardo Ma. Nolasco Ph.D.

In a recent forum, some presidential aspirants in the 2010 election have taken the position that English should become THE medium of instruction in Philippine schools.

As Patricia Licuanan has said, a certain amount of fatigue surrounds this controversy on language. And this is not because of the lack of empirical research on this matter. The truth is, we have tons of it, coming from international studies and from our own studies as well, all showing children learning better and faster when educated in their first language or L1.

Many people may not know it but six months ago, on July 14, 2009, our education authorities finally junked the 35-year old bilingual policy of using two second languages (English and Filipino) as media of instruction. The new policy, Department Order No. 74, ushers in mother tongue-based multilingual education, or simply MLE, for our nation’s children, in formal and non-formal settings.

The pedagogical basis for the change is simple and understandable. We start from where the learners are and from what they already know.

Under the new directive, the primary medium of instruction from pre-school to at least grade 3 is the L1 in all subjects including the English and Filipino subjects. Grades 4 to 6 is the transition period. When learners reach high school, they would have gained enough proficiency in their L2s (English and Filipino) for these to become the primary media of instruction. The L1 shall serve as auxiliary medium.

The strategy is to develop the cognitive and reasoning skills of learners in their L1 first and transfer these skills in their L2s later. The new policy therefore is an additive one, where two or more L2s add to, rather than replace, the L1.

A few weeks ago, the DEP-ED Valenzuela division, headed by Superintendent Flordeliza Mayari, conducted an experiment involving Grade 4, 5 and 6 students of Serrano Elementary School. Two classes (the honors section and one non-honors section) for each grade level were given the same 10-item Math test. Each section was divided into two groups, with one group taking the test in English and the other in Filipino.

The outcomes were as follows:

Students (both honors and non-honors) who took the tests in Filipino scored significantly better than their counterparts who took the tests in English (4.33 vs. 2.42)

Grade 4 honors students who were tested in Filipino scored better than the Grade 5 honors students who were tested in English (3.86 vs. 3.25);

Grade 5 honors students who were tested in Filipino outperformed the Grade 6 honors students who were tested in English (5.70 vs. 4.84);

Grade 6 honors students who were tested in Filipino scored higher than their honors classmates who were tested in English (7.63 vs. 4.84);

The results are remarkable considering that the students were educated mostly in English. This strongly suggests that had the students been taught in their L1, they would have done even better in the tests.

In fact that is what the Trends in Mathematics and Science Study (TIMSS) has been telling us in 1995, 1999, 2003 and 2007. A key TIMSS finding was: across both subject areas and grade levels, students who reported speaking the language of the test at home had higher achievement.

Our country is paying a heavy price for adopting two L2s in teaching our children. Some15 million Filipinos suffer from basic and functional illiteracy. The number is still rising.

Poor reading skills translate to low learning abilities and poor academic outcomes. For instance, the national career assessment examination (NCAE) given to high school students in 2008-2009 showed their average abilities to be at 43.2 in science, 41.7 in mathematics, 51.1 in reading and comprehension and 45 in verbal skills.

Last year, our neighbor Malaysia changed its 2003 English policy in science and mathematics education for the very same reasons we are changing ours. It has reverted to the original policy of using the child’s L1 (Bahasa Malaysia, Chinese, Tamil and the indigenous language) as teaching medium.

It took the Malaysians six years to change course; it took us 35 years to do so.

But make no mistake about it. Education stakeholders in the Philippines are dead serious in carrying out the new policy and catching up with our more advanced neighbors.

Last November, the Department of Education led by Undersecretary of Education Vilma L. Labrador and Bureau Director Yolanda S. Quijano met with experts in Tagaytay City, to map out a strategic plan for implementing MLE. The focus will be on the training of teachers on the new teaching methodologies and on the development of teaching materials in the local languages.

This February 18-20, 2010, the 1st Philippine Conference-Workshop on Mother Tongue-Based Multilingual Education will happen at the Capitol University in Cagayan de Oro City. The conference theme is: Reclaiming the right to learn in one’s own language. The conference aims to bring together public and private education stakeholders from different areas of the country to discuss the philosophy, strategies, directions and plans under the country’s new MLE education policy.

(Ricardo Ma. Nolasco is an associate professor in linguistics at the University of the Philippines-Diliman. His email address is: rnolasco_upmin@yahoo.com)

Ang Tukmo

Teksto ni ESG

Hulagway kortesiya sa animals.howstuffworks.com

Ang tukmo (mourning dove) maoy langgam sa kabanikanhan nga makita sa tanang dapit sa Pilipinas ingon man sa ubang kanasoran labi na sa US, Canada ug Uropa.

Sagad nga anha kini sa kaumahan nga manuktok sa unsa mang mahipalgang kalan-on sa yuta: mga liso (grains), gagmayng mga mananap sama sa hilahila (snail), ubp.

Gitawag kinig mourning dove sa Iningles gumikan kuno sa tingog niini nga masulub-on kaayong paminawon; sama nga ginganlan kini natong mga Bisaya og tukmo gumikan usab sa ilang tingog.

Ang langgam nga tukmo daghan usab og klase, kapamilya sa salampati apan gagmayon nga matang. Ang baryasyon sa kolor niini mao ang brown, gray o abohon, ug dagtomong asul ug biyoleta.

Ang popular nga klase sa mga tukmo mao ang tukmong abohon (collared dove), tukmong bakikihon (turtle dove) ug ang mas gagmay pang matang nga gitawag kurukuko o kurukutok.

Sayon kining madakpan nga buhi pinaagi sa paglit-ag apan may kinaiya kini sila nga magtubok kon gunitag dugay.—

Ang Antulihaw

Teksto ni Manoy Egay


ANG Antulihaw kun Oriole, usa ka matang sa langgam nga may 6.3 ka pulgada ang gitas-on ug may 20 gramos nga gibug-aton.


Ang hingkod nga laki dunay bright yellow ngadto sa pagka kolor kahil nga may bulok kastanyas sa dughan paubos, abagahan, ug sa ubang bahin sa pako. Ang hingkod nga baye dunay olive green sa ibabawng bahin ug lus-awng dalag ang dughan paubos. Ang tanang hingkod nga antulihaw dunay talinis bulok-tambis nga sungo ug may badlis nga puti sa mga pako.


Sagad makita ang mga antulihaw sa kakahoyan nga dili sutsot ang mga kahoy. Kining mga langgama malingaw sa pagpuyo sa mga kahoy labi na diha sa daplin sa kasubaan ug kasapaan.


Panahon sa pagpasanay, maningaon sila og insekto ug kaka. Kon mausab na ang panahon, mao na say ilang pagakan-on ang hinog nga mga prutas nga daling matunaw sa ilang tinai.—

Ang Punay

Teksto ni Manoy Egay


ANG punay kun fruit dove (Ptilinopus) usa ka langgam nga kamatang usab sa mga salampati. Makita kini sa Southeast Asia ilabi na dinhi sa Pilipinas ug ngadto sa Australia ug ubang mga nasod sa Pasipiko. Usa kini ka dakong pamilya sa salampati nga may 50 ka matang apil na ang uban nga nangahanaw o wala na igkita sa tawo.


Ang mga fruit dove nanimuyo sa kalasangan, sa mga lati o lasang-lasang ug makita usab sa bag-ong milipang kakahoyan. Ang laki maoy naghupot sa teritoryo sa pagsanay, ipadayag niini ang iyang kaandam sa pagpasanay pinaagi sa pag-isa sa mga pako, pagkiay-kiay sa lawas ug pag-agumod. Panalipdan niini ang iyang teritoryo sa kalit nga paglabok-tuhak kon ugaling mapakyas sa pagpadayag nga kini iyang teritoryo. Ang baye maghimo og nipis nga salag nga gama sa mga tukog sa kahoy, gamot ug mga sagbot nga hinakot sa pares nga laki diha sa kahoy ug mangitlog og usa apan usahay duha ka puti nga itlog.


Ang hingkod nga laki lutong pula ang nawong nga dunay itom nga suwang, walay marka sa berdeng bahin sa itaas apan may puti sa bahin sa ubos, nga dunay pughawng pulang pat-ak-pat-ak sa dughan ug bulok kahil ngadto na sa pagka tsokolate ilawom sa ikog. Ang baye nahilahi sa laki kay ang nahauna dunay lugom pink nga nawong ug abohong suwang. Ang ubos nga bahin berde, ang tiyan puti ug sinamon ang ubos sa ikog. Ang bayong nga punay uamgid sa baye apan dunay berde ang nawong. Ang bayong hingpit nga makabaton og balhibo sulod sa 39 ka semana gikan sa pagpamalhibo niini.



Ang punay manggiulawon ug lugos kamatikdan tungod kay mag-camouflage kini sa kadahonan gumikan sa ilang berde nga balhibo. Kasagaran kining makita nga mag-inusara ug magpares, apan ang daghang panon magkatapok panahon nga maningaon sa itaas sa namungang kahoy. Direkta kining mokaon sa hinog nga mga bunga sa kahoy o sa yuta gikan sa tagak nga mga pagkaon sa mga kalaw o mga unggoy. Sahi sa ubang salampati, apan lahi sa kadaghanang mga langgam, makainom kini pinaagi sa pagsuyop.—

Ang Tamsi

Teksto ni Manoy Egay

Ang langgam Tamsi (sunbird) daghan sab og matang kun species. Kining naa sa hulagway maoy komun nga maniba sa tanaman sa mga balisbisan.

Laing matang sa tamsi ang ginganlag "tamsing pulag dughan" kay may pula man nga mibadlis sa dughan niini. Itom o medyo abohon ang bukubuko sa tamsing-pulag-dughan, dili sama aning atong nakita sa hulagway nga buwagawng berde o dagtom-dalag.

Ang mga tamsi usa sa mga langgam nga hawod mohimog maanindot nga salag nga sagad magbitay sa tago nga mga kupungkupong. Kugi silang motagik sa ilang salag nga hinimo sa mga lanot, tagak nga mga balhibo ug uban pang mahumok nga mga butang nga dili daling tuphon sa tubig.

Ang Alimukon

Teksto ni ESG


Ang Alimukon – Wood Dove – (Turtur abyssinicus) laing kamatang sa mga salampati (dove) o punas (pigeon) nga susama sa manatad gawas sa kolor ug ilang habitat. Daghan kini kanhi dinhi sa Pilipinas, apan tungod sa nagkaupaw nga kakahoyan ug sa way puas nga pagpamusil, nagkanihit na kini karon.


Lahi sa manatad nga sagad anha sa yuta manuktok, ang mga alimukon anha ra sa mga kahoy nga maningaon sa gagmayng mga bunga o berries. Kining matanga sa langgam hipalgan usab didto sa Africa ilabi na sa habagatan sa Saharan Desert.


Maghimo kinig salag nga gama sa mga tukog diha sa punoan sa kahoy, kasagaran sa akasya, ug mangitlog og tagduha nga bulok krema. Tulin kining molupad nga dunay regular nga kumpas ug panagsang dayag nga labtik sa ilang mga pako nga maoy kinaiya sa kadaghanang punas.


Ang hindneck sa likod, pako ug ikog luspad nga grey brown, ug ang tinikyop nga mga pako dunay itom nga metallic patches. Dunay duha ka itom nga black bands sa likod. Ang agtang, korona sa ulo ug tangkugo bluish grey, ug nagkahanap nga puti sa nawong. Ang ilawom nga bahin sa lawas pinkish, nga may puti sa tiyan.


Kasagaran itom ang sungo sa alimukon. Ang tingog niini madungog nga hoot-hoot-ho-tu-tu-tutot. Ang bayeg laki pupareho ra, apan ang mga bayong dagtom kaysa mga hingkod, may naghagdan-hagdang bulok-abo sa ubos, ug pipila ka puntik-puntik sa pako.


Ang mga alimukon managpanon nga mamatog sa kahoyng may hinog nga mga bunga.—