3/25/2011

Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya Sa Tuig 2010

Ni OMAR KHALID
Bisaya Agosto 18, 2010

LAING tuig-tingtungha na usab ang natapos alang sa atong tulunghaan sa panulat sa mga batan-on dinhi sa Bisaya. Ug sugod sa unang isip sa Bisaya sa tuig 2009 hangtod sa kataposang isip sa tuig 2010, saksi ang mabuot nga mga magbabasa sa Bismag sa kalamboan sa mga batan-ong tingog nga nagpatublaw sa ilang dagang.

Sa tinuod lang, dili lalim ang pagdumala sa young blood writer section. Lahi man god ang akong tratasyon sa bag-ong mga magsusulat. Pinangga ko sila ngalang sa maingon-ingong paagi sab ko nagsugod-sugod.

Gibatonan ko ang mas lapad pang pagpasensiya sa batan-ong mga magtatampo. Sama nako kaniadto, puno sab sila sa mga pangutana nga natural lamang sa mga bag-ohanon. Kon kini di matubag, hayan nga ang ilang kaikag inanay nga mohupas. Ug natural nga mokaon kini sa akong ekstrang mga minuto. Gani, labing dako sa panahon kong gigugol sa internet mao ang pagtubag sa ilang mga pangutana nga, kon nauna ka lag usa ka gabii nila, hayan dabudabuhan ka nila sa pinilikito nga mga dasdas. Way sapayan sa kahasol. Nakakat-on man sab ko uban nila. Ang ilang kaalam kanunay sab nga naghagit sa personal kong katakos. Maong wa sab ko maalkanse. Kay usahay, mas daghan og makat-onan ang maestro sa ilang estudyante. Tingali, lahi lang ang panahon karon kon itandi kaniadto. Dili na mamonopoliya sa pipila ang kaalam sa panulat tungod sa panahon sa libreng impormasyon. Gawas pa, sagad sa mga batan-ong magsusulat nagadako sa akademiya ug busa, sayon ug linaktod ang diskusyon kay dili na man ta mobalik sa binata nga mga pagpasabot.

Sa kinatibuk-an, akong napanid-an nga ang mga batan-on labihan kamapangahason manulat. Gikuykoy nila ang mga tema nga gilikay-likayan kaniadto sa mga magsusulat. Matawag ba kaha nga demalas o suwerte, nabantayan sab nako ang dakong kahikugang sa mga magbabasa nga, lagmit, dili pa andam mosungasong sa ilang mga kaugalingon dihang ilang nakita ang reyalistikong pagpintal sa mga batan-on sa uban pang mahinungdanong kasinatian sa tawo— mga kasinatian nga angay sab makabaton og luna sa pahina sa Bismag isip testamento sa kalangyab sa imahinasyong Bisdak.

Nahimuot kaayo ko sa nakaplagang bag-ong kagawasan sa mga batan-ong magsusulat. Ang arte sa panulat sa mga young blood writer ingon sa kabayo nga nakabuhi sa apiki nga kuwadra ug nagdayak nga nagsaulog sa nakitang bag-ong sibsibanan. Sa akong pagsabot, bag-ong balod kini sa panulat isip hulip sa miaging edad sa katitikan.

Sa kinatibuk-an gihapon, nakita nako nga mas technically sound ang bag-ong mga salta karon. Nasayod na sila sa unsay angay isulat ug unsaon pag-atake ang ilang tema nga buot sulaton. Tungod kini sa ilang bentaha nga naangkon. Nagatubo sila sa kalikopan sa unibersidad nga nagmatuto ug nagsangkap kanila sa mga armas sa panulat, sa ako nang gikaingon.

Apan namatikdan ko usab nga duna silay kakuwang sa kasaysayan sa tradisyon sa kapanulatang Bisdak. Nagkapangka-pangka sila kon asa magsugod, unsa ang mga daydayan sa panulat nga maingon natong tatak sa usa ka Bisdak. Daw mga ilo sila nga wa makaila kinsa ang ilang mga ginikanan, nangahimugso sila nga way malingi nga kasaysayan. Sa laktod nga pagkasulti, may kakulang sila sa sense of literary history sa ilang kaliwat aron mao untay angklahan unsa man nga direksiyon ang buot nilang taakon.

Sa kinupsan, klaro nga nagagunit sila sa pinulongan nga estranyo alang nila. Angkonon man o dili, bakikaw ang pipila kanila sa katakos sa pinulongang Binisaya. Ang kabatid sa pitik ug ritmo, sa huyad ug kiay, sa hagsa ug dagayday sa pamulong dinha sa sinulat maoy magpakita sa kahanas sa magsusulat sa pinulongan nga iyang gigamit. Dinhing bahina tingali ang angay ugmaron pa sa mga batan-on. Ang bisan unsang sinulat nagaagad sa kabatid sa magsusulat sa paggamit sa pinulongan isip pinatik nga teksto. Sa mosugot man siyag sa dili, siya pagasukdon kon giunsa niya pagpahimulos ang tanang birtud sa pinulongan.

NIINING tuiga, laing batan-on na usab ang nahukman sa kapangulohan nga iapil na sa laray sa propesyonal nga mga magtatampo sa Bisaya tungod sa gipakitang paglambo sa iyang arte sa panulat.

Kadali rang mahinumdoman ang iyang ngalan tungod sa kadaghan na niyag napatik nga mga sinulat dinhi sa Bisaya. Wa siyay giliatan. Tanang genre sa panulat iyang gisangab. Mora siyag tawong lunos nga andam mohabhab bisan anino lang sa kaldero. Mao niy bata nga klarong higugmaon sa editor tungod sa iyang kakugi, sa iyang kapugoso mopasikot-sikot.

Namatikdan nako nga maoy paborito niyang sulaton ang may kalabotan sa domestic violence: iresponsable nga amahan, mga anak nga biktima sa pangabuso, gibun-og nga inahan, o unsa pa. Gawas niini, misuway sab siyag laing mga dugokan sama sa krisis sa kailhanan, kakabos, ubp. Pero sa sinugdan di ko kaseguro kon unsa ba gyod siya kaseryoso sa iyang pagka magsusulat kay wa man siya moangat sa lebel nga maoy makapabarog sa akong balhibo.

Wa ko magtuo nga moabot ang panahon nga iya kong mapabelib sa iyang abilidad. Oo, maantigo siyang mosulat, di malalis; apan kutob lang niana. Duna man god koy gipangita nga matang sa labok sa usa ka magsusulat aron mawad-an kog rason nganong di ko siya angay ipahimutang sa hataas nga pedestal. Nangita ko sa finesse sa usa ka magsusulat. Dili ko kontento nianang katarongan nga “maantigo na man busa papasaron na lang”. Gisigehan ko siyag pilpil kay nasayod ko nga duna siyay katakos pagduot sa iyang limitasyon aron masalom niya ang tinugkaran sa akong gilok. Nangalukapa ang nanagsunod niyang mga balak ug sugilanon sa akong basurahan dili tungod kay di siya maantigo o kaha buot kong mapugdaw ang iyang mga damgo. Gihimo ko kini aron iya pang langkaton ang kataposang alamag nga anaa sa iyang utokan, idasok kini ngadto sa usa ka obra nga morag baylo sa kataposang gininhawa sa usa ka alagad sa arte. Kay buot kong mahimo gayod siyang takos inig-abot niining adlawa sa tuig; malantaw niya ang kagahapon, asa man siya idagsa sa kapalaran, nga usa siya ka malig-ong sakayan nga nakalabang sa dakong unos. Gawas pa, buot sab ko nga ang tanang pasado sa young blood writer section ning Bisaya mga magsusulat gayod nga de kalibre sa ilang matang— mga magsusulat nga daw iring kumagat nga bisan pag unsaog itsa, tiil gayod ang motugpa, labing menos.

Gihatagan ko siyag mga reading assignment aron makapanamin sa gama sa mga banggiitan sa katitikan. Ang di ko malimtan nga gipahinuktokan ko kaniyag dugay mao ang kataposang parapo sa sugilanong “Araby” ni James Joyce ug ipasikpaw kaniya ang mga misteryo niini. Puwerte nakong lingawa sa gipakita niyang pagtubag sa akong hagit.

Wala koy pagduda sa iyang tinguha nga makat-on. Apan angkonon ko nga padayon kong nagduda sa iyang kaseryoso sa panulat.

Hangtod nga natagik niya ang mga sugilanong “Si Taz” ug ang bag-o lang nga “Terminal”.

Sa sugilanong “Si Taz”, napakita niya ang kinadak-an niyang layat sa piksiyong minugbo nga gitawag tag sugilakbit (flash fiction). Gani, maisip man nga korona niya kini sa panulat. Dili sayon ang disiplina sa sugilakbit ilabi na sa mga bag-ohan. Gawas nga pinig-otan sa gitas-on, hapit wala nay luna ang magsusugilanon sa character ug plot development ingon man ang pagpabarog og tensiyon sa estruktura niini. Mugnaon ang sugilanon mga morag kuris-kuris lamang sa sketch pad sa usa ka pintor apan tatawng makabarog isip usa ka arte. Matag pulong ug esenang gamiton managsamang gipaagi sa daghang mga paghinuktok sa awtor.

Ang sugilanong “Si Taz” estorya sa usa ka panimalay nga gidangpan sa usa ka iring nga ginganlag Taz. Dako og nahimo si Taz nga kausaban sa kahimtang sa panimuyo sa narrator sa sugilanon: wala nay gising sinina sa ilang aparador, wala nay tuko nga mangiti sa ilang telebisyon. Labaw sa tanan, ang binuhi nilang iro nga si Neo sa gawas na magkan-anan. Apan usa ka panghitabo ang miabot. Namatay si Taz tungod sa pakigsakbang niini sa kobra.

Kining maong sugilanon tour de force kaayo tungod sa higpit nga disiplina nga gipahamtang sa awtor. Sama sa “Cien años de soledad” ni Gabriel Garcia Marquez ug “The House of Spirits” ni Isabel Allende, ang sugilanon nagsugod sa flashback.

Ang kausaban nga linugdangan sa pag-abot sa iring mao ra say gihimo niyang resolving factor aron mapakita nga gikamingawan sa pamilya sa narrator ang pagkahanaw sa iring kay:

Pagkahuman niadtong masulub-ong adlaw, daw mibalik ang panahon. May kinitkitan na usahay ang mga sinina sa aparador. Mibalik na ang mga tuko sa pagpangiti kanamo samtang magtan-aw mig telebisyon. Mitambok nag balik si Neo ug sa kosina na kini magkan-anan.

Sama sa una dihang wala pa moabot sa among banay si Taz.


Kining gipakitang pagka masugyoton sa kataposang duha ka parapo maoy naghungit sa emosyon sa kamingaw ngadto sa imahinasyon sa magbabasa. Nahibalik sa naandan ang kahimtang sa apektadong pamilya sa sugilanon. Apan nahibalik ba god? Bisan miingon ang narrator nga “sama sa una sa dihang wala pa moabot si Taz” apan klaro nga dili na gyod sama sa una. Mora bag tawo nga nanghimakak nga wa siya mingawa sa nahanawng hinigugma pero nagsigeg bakho. Mao sab ni ang nahitabo sa narrator sa sugilanon. Si Taz kabahin na sa ilang gihandom nga kamingaw isip bililhong linalang. Apan kining tanan implied lamang sa kinatibuk-an sa kaasoyan.

Nahitabo ang maong epekto tungod kay suwabe kining gi-execute sa awtor. Direkta ang iyang mga linya nga epektibo kaayo sa gitinguha niyang emotional response sa magbabasa.

Lahi sab ang atake niya sa obrang “Terminal”. Ang mga karakter gitan-aw pinasikad sa presensiya ug panghukom sa usa ka bangko. Ang teknika dili na hinuon bag-o apan, sa usa ka bag-ohanon nga kini mapalampos, kini talagsaon na uyamot. Ang mga diyalogo usab dinhi kay reyalistik kaayo, butang nga gihigugma kaayo nako sa panugilanon. Ang magsusugilanon god way katungod nga mousab sa unsay kamatuoran. Ang mga bakak sa sugilanon, kon duna man, nga gimugna sa awtor maoy iyang mga himan nga mapalutaw ang halawom nga mga kamatuoran sa tawo.

Ning maong obra, gipakita usab ang tinud-anay nga motibo sa mga aktor sulod sa terminal: mga drayber nga mapahimuslanon sa higayon, kabalaka sa mga pasahero nga buot mahiuli sa kagabhion, babaye nga tigpakaaron-ingnon... tanan... tanan... nanagbaton og tawhanong mga taras.

Apan adto lugdang ang sugilanon sa iyang counterpoint nga nagpakita sa kasagmuyo sa usa ka bangko. Klaro sa panan-aw sa awtor ang kahimoan ug kadugtongan sa tanang butang bisan kadtong wala na hikit-i sa tawhanong panikaysikay. Sama lagi sa bangko. Busa:

Bisag ingon ani lang ko, sandiganan sa mga konduktor o drayber samtang naghuwat og mga pasahero, apan kon wala ako ug ang akong mga igsoon, dili ra ba gyod maporma ning maong terminal. Ug bugtong ako lamang— kami sa akong mga igsoon— ang saksi sa tanang panghitabo. Lainlaing klase sa tawo ang among masaksihan. Lainlaing estorya. Moabot ug mawala sila. Apan kami dili. Pabilin ming managbarog sa among mga puwesto—walay lingkod-lingkod, walay lihok-lihok, walay kapoy-kapoy, walay suweldo.

Mao ning mga linyaha ang akong gipangita. Mao ni ang halawom nga insight sa usa ka magsusulat nga andam mopayango nako alang sa pag-uyon. Ang gagmayng mga butang nahimoan og dako ug tidlom nga kahulogan.

May rason gayod nganong italay siya sa uban pang gradwado sa young blood writer section kauban nilang Cirilo Lacuna, Vera Naome Flores, Elaine Grace Lape, Kevin Lagunda, ug Jona Bering.

Ug may lain pa ba, ang kapangulohan sa Bisaya mipahalipay kang Romeo Nicolas Bonsocan— ang napiling “Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya sa Tuig 2010”. —

3/18/2011

Dokyu sa Kinadak-ang Lantugi sa Sugbo

Ni E.S. GODIN
Bisaya Peb. 9, 2011

(Ikaduhang Pinasidunggan, BATHALAD-Mindanao Tigi sa Pagsulat og Gumalaysay 2010)



LAHI ning atong saw-an ron sa ubang mga dokyu kay kini na tingali ang matawag nga dako apan gamay sab nga isyu. Dako tungod kay hangtod ron wala pa kini masulbad. Ug gamay sab tungod kay pila ra kaha kabuok ang nanagpakabana niini.

Sa tinuod lang, wala gyod unta sa plano ang pagkober niining maong isyu. Kapoy na kaayog hisgot aning gamayng butang nga halos wala nay nagtalinga. Morag dili na angayng gastoan pag bytes sa utok ang butang nga wala na problemaha sa uban. Disgrasya lang lagi nga ang atong tighunghong maoy dili mahilom— langas kaayong sigeg pasiklap sa hunahuna. Hasol ug makabalda na nuon sa buhat. Haskang ahaka! Gawas pa sab, may kontes lagi sa Bathalad ug dako kunog purohan nga modaog. Maong panahon na kuno nga ikayagyag sa publiko ang hilom apan maoy kinadak-ang lantugi sa kasaysayan sa mga tabunon sa yuta ni Humabon ug Lapulapu.

Busa, ania ang Dokyu sa Kinadak-ang Lantugi sa Sugbo:

NIADTONG bag-o pa lang gilusad ang programang “Sugbuanon Na Ni” ni Leo Lastimosa uban ni Roger Pono sa radyo ma-Domingo, dihay nanawag ug nagpailang avid listener kuno siya sa ilang programa. Naghisgot-hisgot man god lagi ang duha ka program host bahin sa Cebu ug sa mga bahandi sa kasaysayan niini.

“Nagpasalamat lang ko nga inyo nang gitin-aw ang kalibog sa isyu bahin sa SUGBU ug SUGBO pinaagi sa ulohan ning inyong maanindot kaayong programa,” matod pa sa nanawag nga ilang gi-on-the-air kinsa hisabtang miabiba sa bag-o lang gilusad nga programa sa kahanginan.

“Tabi, Mister, mahimo bang magpaila ka aron usab masayod ang atong mga tigpaminaw,” salo dayon sa anchor nga si Leo.

“Ako diay si Baludoy, ang sikat nga inimbentong karakter ni Piux Kabahar,” maoy daling tubag sa nanawag.

“Aha,” timang usab sa co-anchor nga si Roger.

“Ikaw si Baludoy, ang inimbentong karakter?” sal-ot usab ni Leo nga morag naglibog.

“Oo, Sir. Ako tong si Baludoy.”

“Sa unsang pagkahitaboa?” ni Leo pa usab.

Screenname ra nako ang Baludoy, Sir. Dili gyod ko Baludoy kaniadto. Pero dihang napupolar ang Bertuldo ug Baludoy ni Piux diin ako maoy midala sa papel ni Baludoy, nahimo na gyod kong si Baludoy.”

“Ah, sa ato pa, ikaw si Baludoy nga kauban ni Bertuldo sa dula ni Piux Kabahar kaniadto,” sal-ot usab ni Roger Pono.

“Ah, kadtong gihimoan sab og pelikulang Binisaya!” sumpay ni Leo.

“Mao ron, Sir,” sanong sa nanawag.

“Salamat kaayo kay nanawag ka,” dason ni Leo. “Maayo unta tog miduaw ka pa diri sa studio.”

“Nagpaminaw man lang god ko, Sir, kay kini laging may gipamati na tang panakit sa tuhod usahay, hehe, atraytis lagi, Sir Leo, paita ning tiguls na…”

“Hain na man tuod ron ang kauban mong si Bertuldo?” sukot gikan ni Roger.

“Ambot buhi pa ba kaha tong tawhana, Sir. Mas bisyoso pa man to nako. Nagkabuwag-buwag na man lagi mi dihang nangawanggets na.”

Mingkatay pa ang ilang panagtabi on-air kay nalingaw man pod lagi ang duha ka program host. Wa dangtig pila ka minuto human sa ilang panagtabi, dihay laing nanawag. Balibaran unta sa operetor sa telepono kay napupos na man ang oras sa ilang programa apan namugos gyod ang caller. Mao tong gitugotan na lang nga patingogon kadiyot.

“Unsa man ning inyong programa, naay pabor-pabor?” maoy unang bungat nga milanog sa kahanginan.

“Tabi, Sir, idiretso palihog sa imong punto kay gamay na lang ang nahibilin natong oras,” santa ni Leo.

“Buot lang kong motimang sa gipanulti adtong nanawag nga si Baludoy, Sir. Unsa toy pu’ng niya, natin-aw na ang kalibog sa isyu sa SUGBU ug SUGBO? Morag nasayop tingali to siya, Sir. Sa tinuod lang, hangtod ron, wala pa gyod maklaro kining isyu sa SUGBU batok SUGBO.”

“Tabi, kinsa ni Palihog?”

“Ako si Bertuldo, Sir, tiguwang na pod tawon. Ug nahibawo ko sa sentimento adtong Baludoy kay dugay ming kauban, pabor to siya nga SUGBU ang matuman. Pero barogan nako nga SUGBO ang tukma, dili SUGBU”.

“Salamat sab kay mitawag ka. Nindot tuod ning diskusyona da. Ugaling lang kay wala na tay igong oras sa pagka karon”, pasabot ni Leo. “Buyno, dapiton ko ikaw sa pagtawag o pag-ari gyod personal sa laing higayon… sa sunod Domingo. Ug dapiton ko usab si Baludoy, kon nagpaminaw man siya karon, aron usab makahatag sa iyang panahom.”

“Salamat kaayo, Sir. Kita gyong katag ani.”

Sa dihang gipalanog na ang ilang station ID agig panapos sa ilang programa, nakaingon si Roger off-air nga, “morag dakong debate ning mahitabo, Leo. Maayo tingali nga atong imbitaron ang kadagkoan sa siyudad ug mga haligi sa mga kapunongan sa mga magsusulat. ”

Pilay estorya, gikatakda ang dakong debate-lantugi nila ni Bertuldo ug Baludoy. Nasabotan nga adto na lang gyod sa Plaza Independencia himoon ang maong kalihokan aron makatambong ang tanang gusto mosaksi ug may live coverage nga i-feed sa programa nila ni Leo kay giatol man pod og Domingo.

Nanambong tuod ang mga taga Akademiyang Bisaya, LUDABI, BATHALAD, DFI ubp. Diha pod ang kadagkoan sa siyudad. Nagdasok lagi ang mga tawo kay gawas nga daghan ang nakuryoso pagpaminaw, daghan pod ang gusto motan-aw sa linawas gayod nila ni Bertuldo ug Baludoy nga sikat kanhi sa ilang panahon.

“Dunay tulo ka bug-at nga punto nganong SUGBU ang angayng gamiton ug dili SUGBO,” maoy pasiunang bungat ni Baludoy dihang siyay natakda nga unang mosulti pagsugod na sa lantugi. Naglisod intawog barog ang tiguwang kay naatol pod laging misugmat ang iyang tuhod. Gilatid sa lagda nga mahimong tubagon dayon matag punto nga matuki sa isigkahabig agad sa pagdumala sa mga tigpataliwala nga gipangunayan gyod nila ni Leo ug Roger.

“Ibungat ang imong tulo ka punto kay akong tubagon,” sawo dayon ni Bertuldo nga medyo bakoon na pero ingon sa nagpanikad nang nagbarog atubangan sa iyang mikropono. Mingsibaw dayon ang mga pagakpak ug abiba.

“Unang rason,” sugod ni Baludoy, “SUGBU ang tukma tungod kay, base sa atong lagda o kombensiyon sa pagsulat sa Binisaya, “dili angay usbon ang mga ngalan sa tawo, dapit ug ubang mga proper noun sama sa brand sa mga produkto. Tin-aw kana…” Misapaw dayon ang sipang pagakpakay.

“Sakto si Baludoy, mga higala, sa iyang giingon nga kombensiyon,” tubag usab ni Bertuldo. “Dili usbon ang mga ngalan o proper noun. Apan yuna pa, ngalan ba diay ang atong gilantugian dinhi? Aw, tinuod na, ngalan lagi ang Sugbo. Apan pasayloang tin-awon nako nga dili ang ngalan mismo maoy punto ning atong lantugi kondili ang mga simbolong titik nga morepresentar sa ngalang Sugbo. Ang espeling, Doy, maoy atong gidebatehan, dili ang ngalan.” Laing gahob nga pagakpak ug abiba milanog sa palibot.

“Ayaw pagpinilosopo, Tuldo, kay dili ni sama sa atong pasundayag kanhi nga pulos lang kabuang. Akademikong hilisgotan kini ug nahitaya ang atong pinanggang yutang natawhan.” Misamot na gyod kasibaw ang katawhang naminaw. Isig-abiba sa ilang mga gidapigan. Maila nga nabahin sab ang pagtuo sa publiko bahin sa isyu.

“Nan, karon, Doy, unsay labot nianang lagdaa nga espeling ra may buot natong husayon?”

“Tungod kay anaa magsumikad sa maong lagda nga dili angayng usbon ang SUGBU nga maoy gigamit sa kakaraanan. Ug kini maoy ikaduhang rason— ang SUGBU maoy gigamit sa kanhing mga magsusulat sama nila ni Vicente Sotto, Rama ug ubp. Busa tukma lang nga kini maoy atong paundayonan.”

“Apan unsa may ilang gibasehan sa pagtitik sa “SUGBU”, Doy, dili ba minao-mao lang usab kadto nila sanglit sa ilang panahon wala pa man malatid ang lagda sa paggamit sa U ug O? Gawas pa sab, sila kanhi nanagtamod sa konsepto sa undak sa linitokan sa pag-espeling sa mga pulong— nga kon gahi U ang gamiton ug kon humok O. Apan nasayod ta, nga giwagtang na kanang konseptoha human malatid ang lagda sa U ug O. Gawas pa gayod, tinuod nga sila si Sotto, Rama ubp. minggamit og SUGBU apan daghan usab ang minggamit og SUGBO, kamatuoran nga bisan sila kaniadto wala usab magkasinabot sa tukmang espeling sa maong pulong. Hibaw-i, Doy, mga higala, nga ang Sugbo dili maoy opisyal nga ngalan sanglit lain ang gingalan niini sa atong kolonisador nga Katsila. Nasayod tang tanan nga Cebu na ron ang opisyal nga ngalan ug ang Sugbo nahimo na lang lumad nga ngalan. Ug tungod niining pagka dili na opisyal nga ngalan, wala na hinuon tay kabasehan unsay tukmang espeling niini.

“Tingalig nalimot ka na sa leksiyon mo sa history, Tuldo!”

“Ah, Pigafetta na sad. Pastilan, Doy, kadtong Uropanhong magsusulat ni Magellan igo lang nagkompirmar nga tinuod gyong Sugbo ang kanhing ngalan sa Cebu. Apan dili nato makompirmar ang espeling tungod kay si Pigafetta nagsulat man lang agad sab sa iyang pagsanasana pinasikad sa ilang alpabetong langyaw. Timan-i nga ang mga Uropanhon yungit manlitok sa mga pulong Binisaya hinungdan nga nasulat niyang (Pigafetta) Zubbu ang Sugbo o Sugbu. Ug duna pa siyay daghang nalistang mga pulong Binisaya, Doy, nga nagpamatuod nga daghag sipyat ang iyang sinanasanang mga pulong sa aktuwal nga linitokan nato sa maong mga pulong. Masabot nga si Pigafetta, por seguro, nagpangutana ngadto sa lumad nga mga Bisaya sa mga ngalan sa mga butang. Ug kon unsay ibungat sa napangutan-an, isulat lang usab ni Pigafetta sumala sa iyang sanasana sanglit wala pay lumad niadto nga maantigong mosulat. Pananglit, ang ‘bugas’ (rice) nasulat niyang ‘bughax’, ang ‘dugos’ (honey) natitik niyang ‘deghex’, ang ‘baboy’ (hog) na-‘babui’, ang ‘manok’ (chicken) natala niyang ‘monoch’, ang ‘adlaw” (sun) nahimong ‘adlo’, ang ‘saging’ na-‘sagin’, ang ‘isda’ (fish) ‘yssida’, ang ‘kawayan’ nahimong ‘cauaghan’, ang ‘tikod’ (heel) natitik niyang ‘tiochid’, ubp. Gani, duda man ko nga Bol-anon ang ubang napangutan-an ni Pigafetta kay ngano mang nasulat niya ang ‘cauaghan’ alang sa ‘kawayan’ ug ‘tiochid’ for ‘tikod’ kon dili pa ang Binol-anong ‘kawajan’ ug ‘tiked’ ang iyang nadungog? Kon wa pa ka kakita aning listahana, Doy, pangitaa sa “Documentary Sources of Philippine History”, Document 15, nga giulohag “First Voyage Around the World” (1519-1522) ni Gregorio F. Zaide.”

“Tabi una, mga igsoon,” misal-ot ang tigpataliwala nga si Leo. “Nabati na man nato ang baroganan ni Baludoy, ato unang pamation ang gisukarang baroganan ni Bertuldo ngano nga gibarogan niya ang SUGBO inay sa SUGBU.”

“Buyno, usa ra ka punto ning ako, mga higala,” matod ni Bertuldo. “Natuki na sa unahan nga sukad pa kaniadto, nabahin na sa duha ang konsepto sa pagsulat sa maong pulong, dunay SUGBU ug naa poy SUGBO. Ug bisan karon sa kabag-ohan, kon sulayan natog susi sa mga basahon, internet ug uban pa, makita ni nato. Sublion ko pag-ingon nga kining tanang kalibog karon resulta lang sa kawalay tinong tamdanan kanhi sa pagpahimutang sa U ug O. Busa, sa dihang nalatid na ang lagda o tamdanan sa paggamit sa U ug O sa unang Akademiyang Bisaya nila ni Presidente Carlos P. Garcia kanhi, dayag nga nasulbad na usab kining problemaha. Ug sumala sa maong lagda, ang U anha ipahimutang sa una ug sulod nga (mga) silaba samtang ang O anha lamang sa kataposang silaba sa pulong. Sa ato pa, SUGBO ang sakto, dili SUGBU.”

“Sipyat gihapon ka, Tuldo,” timang ni Baludoy. “Wa ka ba masayod nga sa mga pagtuon nga gihimo, nasusihan nga ang karaang alpabeto nga gigamit kanhi, alibata ba kadto, aduna lamay tulo ka vowel? A, I ra ug U ang karaan. Nan, SUGBU gyoy tukma, di ba?”

“Tinuod gihapon na, Doy, way lalis ana. Apan dili ba nga ang nagtudlo sa atong unang mga ginikanan sa pagsulat ug pagbasa ang mga Katsila na man ginamit ang ilang alpabeto? Ang atong karaang mga basahong Binisaya nga pinatik sa kaparian, ang atong karaang mga publikasyon, di ba nanaggamit na mag O ug E nga sinagop nato sa mga Katsila? Ambi, makangalan ka bag basahong Binisaya nga ang gigamit kadto pang giingon mong tulo lang ka vowel? Wala, Doy, di ba? Busa, dihang gihatagan natog representasyon ang lumadnong ngalan sa yuta ni Humabon pinaagi sa mga letra, SUGBO na gyod ang motukma sanglit niining tungora hagbay ra natong gibiyaan kadtong karaan… kadtong giingong kaligrapiyang alibata.”

Miisa sa iyang kamot ang usa sa mga konsehal nga mingtambong dayong ingon, “Sa akong paminaw, morag lisod mahusay sa pagka karon kining maong isyu. Busa, isugyot ko nga ipaagi tag legal kining butanga. Andam kong mopasakag resolusyon niini sa konseho,” namakpak dayon ang bagang duot sa iyang dumadapig nga nanambong. Ug mingsugod ang yagubyob. Kasagaran ming-ingon nga “maayo pa tuod, seguradong sulbad ang problema”. Apan usa sa mga haligi sa mga magsusulat mibarog ug namulong.

“Kon ipaagi nig ordinansa, masetol na gyod nuon. Apan kalagmitan kaayong mahitabo mao nga kon unsay impluwensiya sa mga sakop sa konseho labot sa isyu, lagmit mao gyoy motigbabaw. Morag dili makiangayon kay tingog man lang sa pipila ka sakop sa konseho. Ang mas maayo tingali nga ipaagi gyog plebesito aron may representasyon sa tanang mga Bisaya. Isyung katilingbanon kining atong giatubang busa angayng ang katilingban sab ang mohukom. Salamat.”

TUOD, mga higala, ibutang ta pananglit nga adlaw karon sa paghukom ug nag-atubang ka na sa balota, unsa may imong pilion: SUGBU ba o SUGBO?—

1/07/2011

White Chickens Gipadagko Isip Pastured Chickens

Ni ZAC B. SARIAN
Bisaya Enero 19, 2011

Mga binuhiang puting manok nga gipasagdang maningaon sa kasagbotan.

DUNAY dakong interes sa luwas ug himsog nga pagkaon. Kini ang hinungdan nganong daghan ang minglikay pagkaon sa manok nga nagdako nga gibombardiyo sa antibiotics ug synthetic growth hormones sama sa ginapadagko karon sa daghang commercial broiler grower.

Isip resulta ning padayong pagpakabana bahin sa himsog nga pagkaon, daghan ang mingbalising karon sa pagpamuhi og free-range chickens nga pangbaligya ingon man pangonsumo. Kining mga manoka gipangpasto ug kon hatagan man og komersiyal nga pagkaon walay antibiotic. Ang pastured chickens, bisan og sila foreign breed, lamian usab sama sa netibong manok.

Sa minglabayng katuigan, ang nahilig sa free-range chicken nanagpadagko sa colored nga mga manok gikan sa Pransiya. Kontento ang mga grower sa performance sa inangkat nga colored chicken kay mas paspas silang modagko kaysa native nga mga manok.

Sa mga suplayer og colored chicks sa nangaging pipila ka tuig, kahinganlan niini si Bobby Inocencio sa Teresa, Rizal. Apan gumikan sa mga problema, mihunong sa pagpangangkat og parent stocks ug mihunong sa pagprodyus og day-old chicks ang mga Inocencio. Sunod niini ang Solraya Enterprises ni Dr. Rey ug Sandy Itchon nga misulod sa pagprodyus og pagpamaligya sa Sunshine nga mga piso, nga gikan usab sa Pransiya.

Nakombensir nila ang daghang tawo sa tibuok nasod sa pagsulay sa pagpamuhi og Sunshine chickens pinaagi sa agresibo nilang adbokasiya sa natural nga pagprodyus og pagkaon. Apan ang problema kay ang pag-angkat sa parents stocks dako nag gasto hinungdan nga ang mga piso dili na mabaligya ubos sa P35 matag usa. Duna man ganiy panahon nga ibaligya nila ang mga piso sa tag-P40 ngadto sa tag-P50 kada usa.

Ang dakong gasto sa colored chicks ang nakitang dakong babag sa natural farming advocacy sa mga Itchon. Kini ang hinungdan nganong nagpahigayon silag pagsulay. Naghunahuna sila sa pag-pasture og broiler chicks nga ginapatubo sa commercial growers sulod sa mga balay-balay sa manok. Kini gumikan usab sa daghang maayong rason. Una, dunay daghang mapalit nga day-old chicks sa daghang mga dapit sa nasod maong ang mga nanagpatubo dili maglisod sa ilang panginahanglan. Ug kini barato usab. Pananglitan, sa miaging bulan, ang puti nga mga piso ginabaligya lang sa tag-P8 kada usa tungod sa sobra nga suplay. Ug ning bag-o lang, usa ka grower sa Baras, Rizal misulti nga ang presyo mitaas ngadto sa tag-24 kada usa. Apan bisan pa niini, barato ra gyod kaayo ang mga piso sa puti nga manok kaysa colored day-old chicks.

Ang mga Itchon nagpadagko sa ilang white chickens sa yanong balay-balay sama sa ilang ginahimo alang sa colored Sasso o Sunshine chickens. Ila kining gi-brood sahi sa colored chicks (21 days) apan buhian sila nga maningaon sa gawas nga mas sayo og usa ka semana.

Binuhiang puti nga mga manok nga nagpangita sa ilang pagkaon sa gawas sa ilang balay-balay.

Imbes nga mogamit og veterinary drugs, giaplay nila ang fermented plant juice (FPJ) sa ilang ilimnong tubig gikan sa unang adlaw hangtod na sa panahon nga sila anihon aron ibaligya. Kini nakatabang nga paspas nga motubo ang mga manok. Matag tulo ka adlaw, hatagan usab nila og laing fermented product ang mga manok nga gitawag nilag OHN kun Oriental Herbal Nutrient nga magpalig-on sa immune system aron labi pang makasugakod sa mga sakit ug kahapo.

Ang mga Itchon naghimo sa kaugalingon nilang plant juice. Maoy paborito nilang mga materyal ang paspas manubo nga mga tanom sama sa alugbati, tangkong, kamote, bani sa saging ug water hyacinth kun water lily. Tagod-tagoron nila kining maong materyal ug i-ferment sinagolan og molasses. Sa matag tulo ka kilo nga tinagod-tagod nga mga materyal, dugangan nila kinig usa ka kilo nga molasses. Kini makaprodyus nag 2.5 liters nga fermented plant juice sulod sa usa ka semana. Unya, duha ka kutsara sa FPJ ang idugang matag litro sa ilimnong tubig sa mga manok.

Samtang ang commercial integrators gusto nga ang ilang mga manok maani sulod sa 30 ka adlaw, gituyo sa mga Itchon nga malangan ang pagtubo sa ilang mga manok aron motimbang kinig 1.9 ngadto sa 2 ka kilo (liveweight) inig-edad og 60 ka adlaw. Ilang langanon ang pagtubo sa mga manok pinaagi sa pagpakaon nilag commercial feed kausa sa usa ka adlaw nga ihatag sa alas singko sa hapon. Sa paghimo niini, ang pagtubo hinay kay sa naandan sahi sa ginapraktis sa mga integrator. Apan kini maghatag usab og kahigayonan sa mga manok nga maugmad og maayo ang ilang mga masel nga makaugmad usab sa kalamian sa karne. Sulod sa kataposang 20 ka adlaw, hatagan nila ang mga manok og ginaling mais aron magda’g ang panit sa mga manok, nga maoy kasagarang gusto sa mga kustomer. Gibutyag sa mga Itchon nga ang ilang puti nga mga manok susama kalamian sa free-ranged Sunshine nga ilang ginabaligya kaniadto.

Gisulti sa mga Itchon nga ang pagpadagko og puti nga mga manok sa natural nga paagi mokita usab. Base sa ilang kasinatian, migasto lang silag P100 aron makaprodyus og duha ka kilo nga manok sulod sa 60 ka adlaw. Ilang nabaligya ang dressed chicken sa tag-P200 kada kilo. Ang duha ka kilo nga manok (liveweight) kasagaran motimbang og 1.3 ka kilo kon maihaw na ug mabaligya sa P260.

Ang mga Itchon nahimong lig-ong tigsangyaw sa natural nga pagpanguma. Sila mga membro usab sa natural farming society kansang mga membro nanagprodyus og mga utanon, prutas, baboy, manok ug ubang mga hayop sa natural nga paagi sa pagpadagko niini. Ang pangulo sa ilang grupo mao si Andry Lim sa Davao City, kinsa bag-o lang nakadawat og pasidungog gikan sa Department of Agriculture alang sa aktibo niining pagsangyaw sa natural nga pagpanguma nga nakat-onan gikan sa eksperto nga Koryano daghang tuig na ang mingbalay.

Laing mag-uuma usab nga misulod sa pagpamuhi og puti nga mga manok gikan sa French colored chicken mao si Alex Yu, nga dunay organic farm sa Baras. Rizal. Nagpatubo siyag puti nga mga manok hangtod sa 90 ka adlaw tungod kay mao kiniy gusto sa target niyang mga kostumer. Ang mga Itchon, sa laing bahin, mas gusto ang 60 ngadto sa 79 ka adlaw nga mga manok nga motimbang og labing menos duha ka kilo kay mao usay gusto sa kasamtangan nilang mga kostumer. Nakaugmad na sila og network sa loyal customers kinsa mopalit gikan nila sa nagkadaiyang mga produkto nga naprodyus sa natural farming way sama sa itlog, chicken sausages, karneng baboy ug uban pa.

Niining tanan, wala gyoy mausik nga panahon sa pagsulay sa pagpamuhi og puti nga mga manok sa natural nga paagi nga mahimo usab nga imong kapanguwartahan.—

11/22/2010

Preskong Lettuce

Teksto ug mga hulagway ni EGAY TALIPSAI
Bisaya Disyembre 1, 2010


Ang lettuce maoy sagad nga elemento sa mga salad, preskong lumpiya, ubp. Lamian kini ug sustansiyado. Sagad usab kining ipaunod sa mga tinapay, hamburger, nga paresag mayonnaise silbing sawsawan.

Kaniadto, nagtuo ko nga kining klaseha sa mga tanom adto ra mabuhi sa kabugnawan—pananglit sa Benguet, sa taas nga mga dapit sa Mindanao o sa ubang mga nasod. Pero mabuhi man diay ni bisag itisok ras kaang, labi na kay naay mga barayti ron nga para sa lowland. Hinuon, ang haom nga patuboan ani mao gyod unta ang greenhouse.

Sa kaikag nga makasulayg patubo, nagpalit kog usa ka paketeng liso sa suki nakong tindahan. Tuod man, nanurok human nako ikaluyong. Unya gi-transplant nako sa gagmayng mga kaang dangtag 12-15 ka adlaw. Ug puyra buyag, nakaani gyod. Ang dose ka punoan dili na hapit maatog palaman sa tinapay. Tan-awa ra god nang naa sa plato uban sa pipino ug kamatis. Mapakalaway, sa?

Ang Curly Green lettuce, sama ning akong tinanom maani 30-35 ka adlaw human sa pag-transplant. Anaa sa P80 ngadto sa P150 ang kilo ani sa mga merkado.—

11/11/2010

Dakong Kita Sa Pagpamuhig Manok Nga Sasso

Ni OMAR KHALID
Bisaya Septiyembre 29, 2010



NAHINGAG kog kuyog-kuyog sa mga mag-uuma nga dunay adbokasya sa panguma nga binag-o sukad lang nahigala ang nabantog nga agriculture journalist nga si Ginong Zac Zarian. Ang opisina sa Bisaya ug sa magasing Agriculture magkanait lang ug sanglit tigsulatan man si Ginong Zarian dinhi sa atong Bisaya, di kalikayan nga daghang higayon nga makigkulukabildo siya sa mga sakop sa staff sa Bisaya. Gani, natukod sab ang among Manila Bulletin Urban Gardeners Club nga gilangkoban sa mga kawani sa patikanan nga among gialagaran.

Sa sinugdanan, gipalinguglingogan ko lang siya kay, sama sa naandang pagtuo sa kadaghanan, wala koy nakitang klarong potensiyal sa panguma. Tinuod nga gikan ko sa pamilyang mag-uuma. Apan nasan-ot na lang ang purol sa akong amahan, igo lang tawon sa pugong-pugong sa pulso ang abot sa umahan, usahay makapangutang pa gani labi nag tingbayad na sa eskuylahan sa akong pag-eskuyla niadto. Ang iyang pagpanguma tungod lang sa iyang paghigugma sa yuta ug walay katuyoan sa pagpalambo sa kalidad sa kinabuhi.

Apan dili ingon niini ang panan-aw ni Ginong Zarian. Alang niya, ang panguma usa ka dakong industriya sa Pilipinas. Siya mismo nagpamatuod niini sa daghan nang success stories nga iyang gipangsulat. Ug siya mismo usa ka buhing saksi sa dakong panalangin sa maayong abot sa kaugalingong umahan. Tungod niini, nadani ko nga paminawon siya. Una kong nabati niya ang manok nga ginganlag sasso (o mas nailhan dinhi sa atong mga local grower sa ngalang sunshine chickens). Mingtingkag akong dunggan sa iyang mga rebelasyon. Dili ko katuo nga may ingon nga matang sa manok. Gani, milangyab pa ang akong panukiduki bahin niini hangtod nga lupig pa nakoy doktor nga nagdesertasyon aron lang suhetohon ang pag-alima niini.

Ang kahingag nako sa sasso misangpot sa akong pagsuwayg kuyog sa Agri-kapihan sa Dalan E. Rodriguez, sa Dakbayan sa Quezon niadtong kataposang Domingo sa Abril ning tuiga. Ang Agri-kapihan bayloay sa kaalam tali sa mga mag-uuma diin giorganisar mismo ni Ginong Zarian kaniadtong dekada 80 ug ginahimo matag kataposang Domingo sa bulan sa haluag nga parking area sa sibyaanan DWWW diin usa siya sa mga anchorman sa tulumanong pang-agrikultura. Ang Agri-kapihan walay bulok sa politika; gani, gilikayan man nila nga hisudlan niining kagawa sa katilingban. Nag-adbokeyt sila sa organikong panguma, ug, kon suwertehon ka pa sa imong pagtambong, may madala ka pang sampol nga mga produkto. Walay bayad sa gustong motambong, libre pa ang kape ug biskuwit. Mao ra niy organisasyon nga walay opisyal nga nanagdumala, walay kuwarta nga awayan (nga sagad maoy maingnan sa panagbingkil sa bisan unsang grupo), ug ang tanan mahimong mopaambit sa iyang kahibalo sa panguma.

Sa usa ka booth, nakita ko ang mga piso nga gibaligya. Mao na diay to ang mga semilya sa sasso. Misuway kog palit og duha aron sugdan ang dula-dula silbing eksperimento. Ug kay maayo man ang resulta, pagkasunod Agri-kapihan gidugangan pa nako ang akong mga binuhi. Dinha ganiy higayon nga ming-abot og napulog walo ka manok ang akong gibuhi isip usa lamang ka lingaw-lingaw samtang nagpaabot sa oras sa tingtrabaho o kaha, isip usa ka magsusulat, ginahimong wahinganan sa atensiyon samtang nagpagayon-gayon nga maiway ang writer’s block nga sagad moatake sa magsusulat atol sa pagsulat. Imbes usikan ang gamayng bakante atubangan sa balay, gikoral ko kini ug gihimong manokan— butang nga nakalingaw kaayo nako. Ang nakaayo aning sasso kay samag manok-bisaya, puyde rang buhian ug dili ka na mogasto pagpahimog poultry house.

Dinhi, kombensido ko nga tinuod ang giingon ni Ginong Zarian. Tiaw mo nga ang laki nga sasso motimbang mag dul-an sa unom ka kilo sulod sa setenta diyas nga pag-atiman ug ang baye mokabat usab og upat ngadtos lima ka kilo! Mas labaw niini kon paabton gyod og 90 diyas. Ug sama sa manok-bisaya, may lami kini nga sukwahi sa naandang manok sa kamerkadohan sa Pilipinas nga largohon natog litok, portipayb deys, diin nagkinahanglan pag daghang lamas aron lang ikalilong ang las-ay niining unod. Tungod sa lami ning sasso, mahimo kang makamandar og presyo, kana kon dinagko na gyod ang imong damgo ug dili na lingaw-lingaw lang sama sa akong katuyoan. Wala na say problema si Misis sa mga biya sa kosina kay duna na man koy kaugalingong “basurero” sa nataran; dili na ko mabalaka kon madugay ang garbage truck kay, total, wa man koy basura nga mabaho.

Akong naobserbahan nga kining manoka way pili sa pagakan-on nga lawog: mga bukog sa isda, mga ulo sa buwad, salin sa utan nga linaw-oy, tinigpis sa hinugas, hinagpatan sa mga utanon, panit sa kamote o saging, sapal, bayanan sa lambay, pan-os nga tinapay/kan-on, tinai sa isda, ug uban pa. Kini lahi kaayo sa nauso karon nga manok sa dagkong mga poultry house diin komersiyal nga tubong ang ginalawog kansang mga sustansiya ginama sa laboratoryo ug kargadog growth hormones nga klarong nagdalag daghang sakit segun sa daghan nang mga pagtuon.

Tip Alang sa Mga Buot Mamuhig Sasso Isip Kalingawan
ALANG niadtong buot magsugod sa pagpamuhi niining matanga sa manok, dili una molargo sa dinaghan. Bisag mga upat lang una ka manok ang suwayan. Bisan sayon kaayo ang pagbuhi niining matanga sa manok, pero lahi gayod kon ikaw duna nay gamayng kasinatian.

Pihoon nga ang napalit nga semilya tinuod gayod nga sasso ug anak sa unang henerasyon o F1 (First Generation). Buot ipasabot, kinahanglan nga ang himungaan niining mga pisoa mao gayod kadtong breeder hens nga gikan sa Pransiya diin magagikan ang kaliwat niining mga manoka. Sa akong panukiduki, dili gayod makaabot sa ekspektasyon kon ang gibuhi nga sasso giunay-unay ra sab natog pasanay o kayha gikan sa suplayer nga dili awtorisado. Dinhi sa Pilipinas, usa lang ang suplayer niining manoka. Kon ang inyong local agrivet supply namaligya og piso nga sasso, pangutan-a kon gikan ba kini sa Solraya Farms. Pangitaa ang ilang mga kartong sudlanan kon duna ba kiniy marka sa kalidad sa nahisgotang suplayer.

Tinuod man nga mabuhi ra gihapon ang piso nga gikan sa nag-unayay nga sasso chickens. Apan mamatikdan nimo nga mag-anam gayod kinig kagagmay. Balaod kini sa kinaiyahan nga dili nato masupak.

Ang labing mahagiton nga bahin sa pagbuhi niining sunshine chickens mao ang pagpadako niini gikan sa unang adlaw hangtod sa kawhaag usa ka adlaw. Ngano? Sa pagdala mo pa lang ngadto sa imong balay o asa nimo sila buhia, daan na kining mahapo sa biyahe. Busa inig-abot sa inyo, hatagan dayon nimo silag tubig nga mainom nga binaliborag diyotayng asukal. Kon naay watermelon, mas maayo nga mao kiniy imong ipasupsop aron paghupay sa natagamtaman nilang stress.

Kon mapamilyar na sila sa giandam nimong brooder coop, sugdan dayon nimo silag hatag og chick booster. Ang matag piso mokonsumo og tunga sa kilong chick booster hangtod sa pag-edad niinig 21 diyas— ang edad nga mahimo nang buhian sa nataran. Ayaw gayod itugot nga mahutdan silag pagkaon. Batasan niining manoka nga magsigeg kaon bisan sa gabii. Gamiti og feeder ang pagkaon nila aron pagmenos sa wastage. Gamiti sab og water despenser ang tubig nga mabaw rag biawan aron dili sila malumos. Idistansiya ang feeder sa water dispenser paglikay nga magsambahog ang tubig og chick booster. Kon kini magkasagol, moresulta sa kahugaw sa tangkal ug modapit sa mga bakterya nga mahimong magdalag sakit sa huyang pang mga piso.

Ang brooder coop, kinahanglan may igong espasyo alang sa mga piso ug may igong bentilasyon. Ang matag piso nagkinahanglag gidak-on sa espasyo nga susama sa mubong bondpaper. Ang matag piso nagkinahanglag 1 watt nga kainiton sa suga. Apan kon usa ka gatos ka buok ang imong piso (o sobra pa) ayaw paggamit og bombilya nga usa ra ka buok kansang kainiton moabot og 100 watts. Init ra kaayo kini sa mga piso nga mahatungod mismo sa bombilya. Mas maayo nga mogamit kag mga napulo ka 5 watts nga bombilya nga imong katag-katagon sulod tangkal.

Mag-anam kadako ang piso, mag-anam usab kagamay ang panginahanglan nila sa kainiton. Busa, matag semana, mahimong ibanan nimo ang bombilya o kaha ianam og pataas ang bombilya aron madistansiya kini sa mga piso. Kon magsigeg piyak ang mga piso, duna kiniy problema. Imong susihon basin dunay ilaga o kaha dangan nga nakasulod nga nahimong hinungdan sa ilang kahiwasa. Bantayi sab nga kon magpundokay ang mga piso sa usa ka lugar, nagpasabot nga kuwang ang kainit nga ilang nadawat. Apan bisan niining tanan, kinahanglan nga mogamit ka gihapon sa kaugalingon mong paniid. Kon may mamatikdan kang kausaban sa ilang mga kinaiya, susiha gilayon. Lainon ang mga piso nga dunay sakit aron mao lamay ipailawom sa medikasyon. Mahimong suplementohan og probiotic ang tubig nilang ilimnon. Sa ikaduhang semana, mahimong painitan sila sa Adlaw sa sayong buntag (samtang nanglimpiyo ka sa tangkal) ug aron sab sila makadagan-dagan sa nataran alang sa gikinahanglang ehersisyo.

Inig-edad og 21 diyas, andam na nga buhian sila sa unang higayon sa imong nataran. Labing menos, usa ka metro kuwadrado matag ulo ang ideyal nga espasyo sa imong ranging space. Una sa tanan, seguroa nga lig-on ang imong koral o kaha dili daling masulod sa mga ilaga, iring, iro, o unsa pa dinhang dangan apil na ang kawatan. Kanunayng ibutang sa hunahuna nga kining manoka buhion sa organikong pamaagi. Busa, kutob sa mahimo, likayan ang paggamit og komersiyal nga tubong kon kini gibuhian na nimo sa nataran. Mas gusto nila ang dahon sa humokon nga mga tanom kay grass-feed man lagi kini sila. Kon gikinahanglan nga suplementohan og komersiyal nga pagkaon, hatagi silag broiler starter crumble. Sa akong bahin, ang broiler starter gisagolan nakog cracked yellow corn ug integra 200 sa ratio nga 1:1: ½. Ang tradisyonal man god nga broiler starter crumble, gi-formulate man lang alang sa panginahanglan sa Vantress Chickens. Sa akong inimbento nga feed formula, kusog kaayong motubo ang sasso.

Namatikdan man god nako nga dinhay higayon nga magtinuhakay ang mga sasso. Ug dinhay pipila nga mokaon sa arol nga balhibo o kaha sa balhibo sa ulo sa ilang kauban. Sa akong pagdukiduki, mao diay niy mahitabo kon ang mga manok kulang sa protina sa ilang lawas. Ang balhibo man god adunay protina. Sa ato pa, ang maong batasan maoy timailhan sa kakuwang nila sa protina. Ug kay ang yellow corn dasok man sa crude protien, gisuwayan nako nig sagol sa lawog. Dangtag usa ka semana, wala na sila mag-unayayg kaon sa ilang mga balhibo.

Hinuon, namatikdan ko nga kon kanunay lang ang suplay sa natural nilang pagkaon, mas pilion nila kini bisan pag dunay pundong feed formula ang imong gipahiluna nga mga feeder. Way urti ang kaon niining manoka. Busa, aron makab-ot nimo ang kinatas-ang ekspektasyon, pakan-a sila kutob sa ilang gusto, ad libitum.

Hatagi sila kanunay og limpiyong tubig ug landong nga igong kapasilongan. Nagkinahanglan sab silag preskong hangin aron kanunayng piskay. Hatagi usab silag makakha sama sa kinaon sa sepilya, uhot, tahop sa humay (rice hull) o kaha mga sinilhig nga biya sa nataran. Sa mga sama nako nga nagpuyo sa dapit diin dunay daghang silingan nga sensitibo sa baho sa iti, gibuliboran nako ang ilang lublobanan og Biosec.

Ang Biosec organiko gihapon nga farm input ug makatabang pagneyutralisar sa methane gas nga natural lamang sa mga tangkal sa manok. Makatabang sab kini pagpusgo sa life cycle sa langaw nga sagad modugok sa biya sa manok.

Sulod sa saysenta ka adlaw, dako na kaayo ang sasso, dili na nimo mahakop. Puyde nang komedyahan og ihaw kon way matilang sud-an. Apan ang ideyal niini nga edad sa pag-ihaw mao ang 84-90 diyas. Niining edara, mogawas na ang iyang lami ug mosakto na sab ang tekstura sa iyang unod.

Dili matukib ang akong kalipay nga mihimpos ang akong kalingawan. Karon, kon but-on nako, mahimo ra kong magsignit sa nataran og sarang masud-an. Morag di katuohan nga sulod sa subdibisyon may sekreto kong tinubdan sa panud-an.

Kon nakapamuhi kog sunshine/sasso chicken sa nagkaidir-idir kong espasyo diri sa Dakbayan sa San Jose del Monte, Bulacan, unsa na kaha sa atong kabanikanhan diin ang bakanteng mga luna gipasagdan lang nga ilogon sa kabaknotan? Kon nakahimo kog mapuslanong kalingawan taliwa sa nagtagsok kong buluhaton sa opisina sa Bismag, unsa na kaha kadtong dakog panahon sa tibuok adlaw? Kon ako nga magsusulat kang kansang handurawan kanunayng gihasi sa awhag sa pagtagik og mga ideya nakahimo pa sa inantigong sapar-sapar sa panud-an, unsa na kaha kadtong walay opisyo sa panimalay? Tagpila ba ron ang kilo sa manok nga bisaya? Kon duna kay usa ka gatos ka buok sasso chicken, ug kuridason ta lag tagkuwatro kilos ang kada usa, pila may sapion nimo sulod lang sa tulo ka buwan nga buhi-buhi niini? Kinahanglan ka pa bang moabrod o kaha magpakilimos og kaluoy sa mga kompaniya aron lang dawaton sa panarbaho nga minimum ray suweldo?
Hinuktoki kini, higala. —

10/15/2010

Dugang Kasayoran sa Pagpamuhig Sunshine Chickens

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Bisaya Okt. 13, 2010


Ang unom ka piso sa mag-usa pa lang ka buwan.

SA miaging gula ning Bisaya (Septiyembre 29 nga isyu), atong nabasa ang sinulat nga nag-ulohag “Dakong Kita sa Pagpamuhig Manok nga SASSO” ni Omar Khalid diin atong nasayran ang masaarong potensiyal niini isip maayong sideline (kalingawang panud-an) ug ngadto na sa dinaghan kun dinagko nga farm project.

Maingon ta nga sayantipik ang pagkahubit niya sa maong artikulo ilabi na sa giya sa pagbuhi niini sukad sa piso pa hangtod na sa pagkadagko. Apan bisan pa sa kadetalyado sa maong sinulat, may mga natad pa gihapon nga wala niya mataak, mga posibilidad sa teknolohiya nga iya lamang nalabyan, kaha tungod sa kalimitado sa espasyo o di ba gituyo gyod niya nga ipadaplin lang una.

Sa tinuod lang, akoy nagsugyot niya nga sulaton ang mga kasinatian namo sa pagpamuhi lagi aning klaseha sa mga manok. Apan ambot unsay nakaon sa tagsulat nga mipaturatoy man lang siyag hisgot sa iyaha ug wa gyod intawon ko apila bisag lakbit na lang. Nalimot ba siya nga managsilingan ra mi diri sa San Jose del Monte, Bulacan, nag-ipon ra gani mig nataran, ug nga kay namuhi man sad kog sasso o sunshine chicken, may kasinatian sab unta ko nga angay niyang hisgotan? Sang ahaka bataa. Milugsot lag iya.

Pero mayra sad nuon kay aron makapasangil ko pagpaambit sab ning akoa mismong kasinatian ug kasayorang nakuykoyan. Medyo lahi gyod nuon ning akoa sa iyaha bisan pareha ra mig gipalitan og mga piso, ang garantisadong First generation line sa Solraya Farm, ang numero unong malamposong breeder/distributor niining mga klaseha sa manok dinhis atong nasod. Dias Luzon ang konsentrasyon sa Solraya Farms apan mo-ship silas mga order gikan sa Mindanao ug Kabisay-an. Mohatag pa gani silag technical assistance sa mga kliyente nga dinagko nag order.

Sa akong pupaniid, dili pa kaayo daghan ang namuhi ining mga manoka. Kasagaran sa namuhi ani mga dinagko nga project. Ambot ngano kahang wala man kaayoy namuhi ini sa backyard nga puyde ra man unta kaayo. Morag demalas bitaw kaayong hunahunaon nga sa kasaraban natong mga Noypi og adobo/piniritong manok sa sikat nga mga food chain, wa man nuon kaayoy namuhi ining mga manoka sa kabarangayan. Hinuon, lagmit tungod pod sa kakuwang sa kasayoran ug sa taas-taas nga presyo sa kaliwat ining mga manoka. Diri lang sa Manila, tag-50 pesos man ang buok sa piso kon tinagidyot ray paliton, sama namo nga mingsuway lag tag-unom ngadtos napulo kabuok. Kon dinaghan ang paliton, medyo makamenos kay tagtres mil kinyentos ra mang gatos nga maoy presyo mismo sa Solraya.

Makatabang gyod nuon kaayo, kay tiaw bay su’d sa saysenta ka adlaw, makaihaw na man gyod. Unya kay sa bukid kanang manok nga sud-an na baya gyod na. Ang nakanindot pa aning sasso tandi sa tradisyonal nga manok-bisaya kay gawas nga dagko, daling maharbes, ug mokaon bisag unsa, makapinta ka pa gyog buhi bisag pila ka buok kay anaa may suplay sa mga piso. Lahi sa manok-bisaya nga kinahanglan pang magpalumlom o magpa-incubate sa limitado pod nga gidaghanon kay pangitaon baya ang itlog sa manok-bisaya ron. Dugang pa gayod, kining sasso chicken dili makalupad, dili sama sa ordinaryong manok nga tulin manglupad nga lisod nang dakpon kon maidlas. Ug sama sa kasagarang binuhiang manok, kining mga manoka wala na magkinahanglan og bakuna kontra sa mga sakit.

Ang akoa lang unom ka buok piso, gisulod ko lang sa 2 x 3 feet nga tangkal nga gipahimutang namo kilid sa koral sulod sa gamay namong nataran. Ug puyra buyag, nanagko man sad bisan sa ilang kahuot sa espasyo. Hinuon, lahi ra gyod ang tinuboan kon binuhian ug libre silang makasuroy-suroy, makapangakha ug makapaningaon sa mga sagbot ug insektong hiagian nila sa palibot.

Ang unom ka manok sa tangkal sa dihang tulo na ka buwan

UBANG BENEPISYO SA PAGPAMUHIG SASSO
Ang komun nga problema sa pagpamuhig manok mao ang kaisog sa baho sa mga hugaw kun biya niini. Apan inay problemahon ang mga iti, pahimuslan kini pinaagi sa pag-integreyt sa ubang mga agri-project. Una na ang paghimo niining abono. Ang iti sa manok una na lang sa kahawod nga pangpatambok sa mga tanom gumikan sa enzyme nga anaa niini ingon man sa mga sustansiyang naggikan sa gituktok sa manok. Busa, ang dagkong mga manokan, gawas nga mokita sa karne o itlog, mahalin usab lakip ang mga iti. Sa ginagmay nga pamuhi, ang akong unom ka buok pananglit, makatigom nag tunga sa baldeng iti sulod sa usa ka semana. Ug kini akong ginadugang sa compost aron dili manimaho ug aron daling magamit. Mahimo sab nga ipakaon kini sa mga wati (African Night Crawler o ANC) aron daling mahimong abono. Apan kon walay binuhing wati ug hasolan paghimog compost file, mahimong isulod lang kini sa sako ug ihumol sa drum nga may tubig. Human sa usa ka semana o kapin nga paghumol, ang tubig mahimo nang magamit isip abono.

Sa mga nanaggarden, backyard man o dinagko, ang manok maoy usa sa maayong iintegreyt. Pananglit naa kay dosentos metro kuwadradong paliyahan, mahimo na ning buhiag dosentos pod kabuok sasso chicken. Ang paliya unang maharbesan human sa usa ka buwan kapin sukad sa pag-transplant ug kini magpadayon pagpamunga su’d sa duha kun tulo ka buwan depende sa pag-atiman. Sa ato pa, samtang mag-ani ka sa mga paliya, mag-ani ka na sab sa mga manok. Ania ang simpleng paagi:

Samtang nag-andam ka sa luna nga tamnan, paliya ba, upo, sikwa, andamon na usab ang brooding pen alang sa mga piso. Sa higayong mag-transplant na sa mga seedling ngadto sa tamnanang luna, seguroon nga anaa na usab ang inorder nga mga piso sa inandam nga brooder coop o brooding pen. Kini aron nga samtang magtubo ang mga seedling sa paliya, ang mga piso nag-anam na sag kalig-on sulod sa brooder coop. Igo nga mangatay na ang mga paliya sa pakatayan niini human sa usa ka buwan, ang mga piso andam na usab nga pamuhian sa ilawom sa paliyahan.

Sa dili pa buhian ang mga piso o dungan sa pagbuhi sa mga piso, kinahanglang panangtangon ang mga dahon ug mga sanga sa paliya nga anaa ubos sa pakatayan. Ayaw hulata nga ang mga manok maoy moharbes sa mga dahon aron dili mangadaot ang mga tanom. Mao day ibilin ang anaa sa ibabaw nga dili na maabot sa mga manok. Hinuon, ang tinangtang nga mga dahon maoy ipakaon aron kapahimuslan. Matngonan lang nga inigbuhi sa mga piso, may igo nang kahingkod ang punoan sa mga paliya nga dili na nila matuhak. Matngonan usab nga kinahanglang ihiklin una ang mga manok kon gikinahanglan o kon dili kalikayan nga mogamit og kemikal nga pang-esprey sa mga dangan sa tanom nga paliya.

Sa di pa matibas ang mga paliya, ang mga manok motimbang nag labing menos tres o kuwatro kilos kada usa. Gawas niini nga benepisyo, ang mga sagbot nga manubo atohon og kaon sa mga manok samtang ang mga iti ug mga usik-usik sa tuktokon nagpatabunok usab sa yuta.

Sa among naobserbahan, morag kombinasyon sa kanding ug baboy ang kinaiya sa kinan-an niining mga manoka— mokaog lab-as nga mga dahon apan puwerte sab mokaog luto. Pananglit, lab-as nga tinadtad tangkong o kaha petsay, ampay kaayo nila; ga’y sa kamote, redyek nga bunga sa paliya, talong, gabi o di ba dahon sa kamunggay linat-anan nga tinemplahag gamayng asin, asusss, suyopon lang. Mao lagi nga maayo kaayong iintegreyt ning mga manoka kay ang reject ug sobrang mga abot sa pananom nga dili mahalin ikalawog man. Walay mausik.

Gawas sa paliyahan o uban pang habog ug mokatay nga mga tanom, ang sasso chicken mahimo usab nga iintegreyt sa ubang matang sa plantasyon sama sa sagingan, manggahan, kapehan o kaha kalubihan.

DUHA KA PAAGI SA PAGHIMOG BALAY-BALAY SA MGA PISO
Ang brooding pen o brooder coop— balay-balay nga butangan samtang gagmay pa ang mga piso— mahimong tangkal gyod nga sinawgan ug may sawod nga playwod sa ilawom alang sa sayon nga paglimpiyo ug pagkolekta sa mga iti matag karon ug unya. Apan kon gusto nga dili na maglinimpiyohay sa mga iti nga matigom, maoy piliong disenyo sa brooding pen ang dili sinawgan. Mahimong usa lang kini ka payag-payag nga kinoral og kawayan o kaha nylon nga net. Ang importante nga luwas kini sa uwan, init ug manunukob nga mga mananap. Sanglit dili man sinawgan, ang yuta sa tangkal butangan og sinunog nga upak sa humay (carbonized rice hull) sa gibag-on nga mga usa ka dangaw o kapin pa. Niini, ang mga iti ug tubig anam-anam ra nga motuhop sa sinunog (apan dili abo) nga upak o tahop sa humay nga maoy makapakontrolar sa baho. Mas maayo sab kon ang hanig nga sinunog tahop kabuliborag Biosec.

Inigkaharbes sa mga manok, ang carbonized rice hull uban sa nagkadugta nga mga iti mahimo na sang ibaligya o kaha gamitong abono.

Ang upat ka buwan kapin nga nagsugod nag pangitlog.

PAGPASTO SA MGA MANOK
Bisan tuod mabuhi ra ning mga manoka sulod sa tangkal, mas maayo gyod nga kabuhian kini sa open space. Ang dakong tumong niining pagbuhi og free-range chicken mao man gyod nga aron kalikayan ang kanunay nga pagpakaon sa manok og mga synthetic feed nga giingong moapektar lagi gyod sa panglawas sa tawo. Mas healthy ang binuhian kay maningaon ra man sa berdeng mga sagbot. Organic. Ug unya, mas lamian sab ang binuhian kay bantok og mga masel ug gamay ra og tambok sanglit praktisado man sa pangakha ug unsa pang lihok nila sa gawas. Laing dakong bentaha sa pagka binuhian, siyempre, mao ang menos nga gasto sa tuktokon. Busa, kinahanglang buhian, pastohon sa abundag makaon nga lugar ang mga manok.

Ang problema usahay, labi na adtong wa intawoy dagkong yuta, mao ang luna nga kabutangan. Tungod god sa kakusog mangaon aning mga manoka, dali rang maupaw ang kasagbotan. Mahurot nila dayon. Ang sulbad sa uban, ilang gibahin ngadto sa duha ang gitaganang luna. Ang unang katunga mao lang una ang gikoral sa net ug gipastohan sa mga manok. Pagkahurot sa mga sagbot, ang laing katunga na say palargahan. Igo nga mahurot-hurot ang mga sagbot sa ikaduhang bahin, nanubo na sab ang sa pikas.

MGA MATANG SA MANOK NGA SASSO
Samtang kining mga manoka nailhan sa ngalan nga SASSO, o Sunshine sa mga lokal grower, kining matanga aduna na usay lainlaing barayti.

Pipila sa popular nga barayti nga ania na nganhi sa atong nasod mao ang Sussex, Naked Neck, T-Master, Marans, ubp.—

7/23/2010

Pagdumala og Backyard Garden

Teksto ug mga hulagway ni E.S. GODIN
Bisaya Hulyo 21, 2010



Si Misis nga nakilatan sa kamera.

SA hilabihang pagsaka sa presyo sa mga palaliton karon, dayag na lang nga hinungdanon kaayo ang pagbaton og backyard garden nga tamnan sa klase-klaseng mga utanon, mga lamas, ingon man mga tanom nga magamit isip tambal. Niini, dili ka lang makadaginot og dako, may presko ug organikong utanon ka na, mahimo ka pa gyong mokita pinaagi sa pagbaligya kon may sobra. Ug kon alang-alang rang ibaligya, ngano mag ihatag lang ngadto sa wala. Kaayo na man lang nga makatunol kag grasya sa imong silingan, dili ba?

Gawas sa mga kaayohang nahisgotan na, ang paggarden usa pa gayod ka maayong ehersisyo— usa ka mapuslanong pasingot nga makawagtang sa mental ug physical stress ilabi na sa mga tawong nanag-opisina o kaha sa mga edarang wala nay lingaw human moretiro sa panarbaho.



Busa, unsa pay gihulat. Gamita ang imong ekstrang oras. Bugwala ang bakanteng luna sa nataran o di ba sa luyo sa balay. Seguradong malingaw ka.

Sa pagbaton og backyard garden, niay pipila ka punto sa pagdumala nga angay tamdan aron mas magmabungahon ang imong kahago.

PAGPLANO SA LUNA UG SA ITANOM
Tungod kay ang proyekto usa man ka backyard garden— nga nagpasabot og pagpananom sa palibot sa balay— importante kaayo niini ang pagplano sa disenyo o landscape agad usab sa bakanteng luna ingon man sa posibleng itanom aron sa ingon angayan kining tan-awon uban sa kinatibuk-ang bantang sa pinuy-anan. Planohon og maayo kon unsay haom nga posisyon sa mga plot ug kon unsay itanom niini aron dili kini magkalandrakas tan-awon.

Siyempre, ang paghimo sa mga plot ug ang distansiya niini, mag-agad sa gidak-on ug ingon man sa posisyon sa luna lakip na sa klase sa itanom sa matag plot. Ang paghimog unipormadong gidagkoon sa mga plot makatabang kaayo sa hapsay nga plastada niini. Ug kon nindot mang tan-awon bisan sa mga plot pa lang, unsa na kaha kon maglabong na kini sa mga tanom, di ba?

Dili isyu dinhi ang gidak-on sa luna nga tamnan. Kon adunay bakanteng luna nga baleg napulo ka metro kuwadrado, puyde na kaayo. Kon naay 150 metro kuwadrado o labaw pa, mas maayo— kining gidak-ona moani na ganig sobra kaayo sa gikinahanglan sa pamilya, busa seguradong makapanghatag na o kaha makabaligya.



Ang sobrang mga dahon, o mga basura gikan sa kosina, gigamit isip mulching sa paliya.

Sanglit ang nag-unang tumong sa backyard gardening mao man ang panggamit o pangonsumo sa panimalay, angay nga klase-klase gayod ang itanom. Mas daghag klaseng utanon, mas maayo. Pananglitan, grupo sa pang-pinakbet: okra, talong, batong (string beans), siling tag-as, bunga sa kamunggay, kadyos; grupo sa pang-utan bisaya (linaw-oy): alugbati, kamunggay, talong, sikwa, okra, udlot sa kamote, tangkong, gabi, kalabasa, ubi; pangsinabaw (sagol sa karne o isda): sayote, petsay, upo, kapayas, ubp.

Timan-an lang nga dili gayod maayong sagol-sagolon pagtanom ang lainlaing matang sa usa ka plot. Usa ka plot, usa ka klase lang— usa ka plot sa petsay, usa ka plot sa alugbati, lain ang sa talong, sili, kamatis, kamote, ubp. Ang tuyo mao nga aron nindot ug hapsay tan-awon— dili morag lasang.

Kinahanglan usab nga lainon ang mga tanom nga motag-as tali sa mga tanom nga mugbo lang. Ang tuyo niini mao nga aron dili maawngan o malandongan sa mga tanom nga tag-as ug mohabog ang mga tanom nga mugbo kay ang maawngan dili na man gayod makahimsog— dili na mapuslan.

Sa mga tanom nga modagko sama sa kamunggay, kapayas, ubp. mga duha ngadto sa tulo ka punoan, igo na. Hinuon, kon may igo gayong lugar, ngano gong dili dugangan. Anha kini itanom sa dapit nga alang-alang na himoong plot— mga dapit nga nahatumoy o nahasiwil. Tupad niining grupoha angayng itanom ang mga utanon nga mokatay sama sa upo, sikwa, paliya, ubp. Dayon isunod ang usa ka plot sa batong, dayon talong, okra, alugbati ngadto na sa ubang mugbong matang sama sa tangkong ug petsay.

Gumikan sa maong sistema, gikinahanglan gayod ang maayong pagplano ug pagbahin sa mga plot agad lagi sa gidak-on sa luna. Kon piot kaayo ang lugar sama sa akong 15 metro kuwadradong garden (diin aduna lamay 3 ka gagmayng plot), kinahanglang mopili ka lang sa labing gikinahanglan ug ampay nimong utanon.

Apan kon may igong gidak-on ang lugar nga gardenon, mahimo usab nga bahinon ngadto sa duha ka hugna (batch) ang pagtanom. Buot ipasabot nga samtang namunga na ang unang batch sa mga tanom, magtanom na usab para sa ikaduhang hugna. Ang tumong niini mao nga aron walay bugto ang suplay sa mga utanon kay taymingon man nga igong matibas na ang unang batch, magsugod na usab pagpamunga ang ikaduha. Ug kon ingon ini na ang sistema sa imong backyard garden, seguradong kinahanglan ka nang magbitay og karatula: “FRESH-ORGANIC VEGETABLES 4 SALE”. Lagmit pa gani nga naghimunga pa lang ang imong mga tanom, naa nay moduol: “Ako unyay kompra ana, Bos, ha”.

DIBERSIPIKASYON UG ORGANIKONG PAMAAGI
Kay ang nag-unang katuyoan sa backyard gardening mao man ang pangonsumo sa panimalay, angay lang nga ang organikong pamaagi sa pagpananom maoy sagopon. Gani, bisan sa komersiyal nga katuyoan, importante nga luwas gayod sa makahilong kemikal ang mga produkto. Mao nga hugot karon ang kampanya sa paggamit sa organikong pamaagi.

Ang terminong ‘organiko’ (organic) nagpasabot og 100% zero chemical. Buot ipasabot, likayan na ang paggamit og kemikal nga mga abono ilabi na sa mga pestisidyong pang-esprey. Usa ka pagtuon nga gihimo sa Japan nagpakita nga ang DDT, usa ka isog nga pangsumpo sa dangan, human undangig esprey sulod sa baynte ka tuig ang mga punoan sa mangga, ang residyu sa DDT anaa lang gihapon sa maong mga mangga. Laliman ka! Baynte ka tuig nang gipahulayag esprey apan pagtesting naa lang gihapon ang espiritu sa DDT. Ingon niana kangilngig ang mga kemikal sa panglawas sa katawhan.

Gawas sa kapeligro sa panglawas, ang mga kemikal grabe usab makadaot sa yuta ug sa kalikopan sa kinatibuk-an. Mangamatay ang mga mananap ug ubang beneficial organism lakip ang atua sa ilawom sa yuta nga dakog papel sa pagbalanse sa ekosistema sa kalibotan. Tungod kay nangamatay na ang maong mga organismo, wala nay moproseso sa natural nga katabunok sa yuta. Ang resulta, acidic. Mao niy hinungdan nga sa higayon nga mogamit kag kemikal nga abono, hangtod sa hangtod ka na gyong mogamit niini. Kon dili ka moabono, dili na maghimpos ang mga tanom. Gumikan niini, duna na sab karoy daghang produktong organiko ug mga pamaaging organiko nga magamit.



Sa backyard gardening, gisugyot ang paggamit sa natural nga mga abono sama sa ugang tai sa mga hayop, pinadugtang mga sagbot ug madunot nga mga basura. Importante nga anaay compost pit alang sa inadlawng basura. Magbuhi og mga wati (vermiculture) aron may kaugalingong suplay sa organikong abono. Walay sagbot o basura nga sunogon kay gawas nga giusikan mo lang ang mga elemento niini isip abono diha sa pagsunog, gidugangan mo pa gayod ang dasok nang karbon day-oksayd sa kawanangan pinaagi sa aso.

Kon abunda sa berdeng mga dahon nga wala na kaayoy gamit sama sa pinul-ong nga mga dahon sa kamunggay, dahon sa ipil-ipil, dahon sa madre de kakaw, puyde kining himoong compost tea. Humolan kinig tubig sa balde, butangag gamayng asukar (mas maayo kon molasses ang gamiton) ug takpan. Human sa 10 ngadto sa 15 ka adlaw, duna ka nay organic liquid fertilizer.

Tigoma ang tubig nga hinugas (ayaw lang iapil ang tubig nga may sabon) sa mga plato, ilabi na sa hinugas sa isda, kinilis sa bugas ug kini maoy ipatubig sa mga tanom. Sa mga merkado, mahimong makapalit og mga tinai sa isda lakip mga himbis, o kaha ang dubok na nga isda mismo. Kumoton kini sa tubig hangtod nga mapino pag-ayo. Ang usa ka baldeng duga sa isda dugangan og upat ka balding tubig, abono na. Gani, ang atong ihi puwerte man usab nga iabono sa mga tanom. Dugangan lang kinig tubig aron dili espeso kay ang bisan unsang sobra makadaot usab. Hinuon, ang mga abono nga ingon niini, anha ra gayod idiretso sa punoan, dili i-shower sa tanom aron limpiyo. Likayan usab ang pag-aplay niini sa mga tanom nga naghimunga na ilabi na gayod kon hapit nang harbeson. Timan-an nga ang dakong kapuslanan sa abono anha gayod sa panahon nga nagtubo pa ang mga tanom. Kon may igo pang lugar, maayo usab nga mamuhi og mga hayop: baboy, kanding, manok, baka, ubp. Ang sobra ug wala mahalin nga mga utanon maayong ilawog sa mga hayop. Ug ang biya sa mga hayop, siyempre, abono sa mga tanom. Kini maoy gitawag og diversified farming.

Sa pagkontrolar sa mga dangan sa tanom, anaa na usay mga paagi sa paghimog organikong pang-esprey. Pipila ka pananglitan ang paghumol og tubig sa mga dahon sa tabako, duga sa siling halang nga sagolag gamayng dish washing liquid, duga sa dahon sa madre de kakaw, ubp.

Kon walay magamit nga materyal sa paghimog kaugalingong abono ug pangsumpo sa mga dangan nga organiko, anaa na usay daghang mapalit niini sa mga tindahan nga namaligyag gamit sa panguma. Maingon nga wala gyoy problema. Diyotayng kakugi lang ang gikinahanglan. Basta magkugi lang, may preskong utanon ka na nga seguradong luwas sa makahilong mga kemikal.—